Maharashtra Civic Polls : मुंबई महानगरपालिका (BMC) सह महाराष्ट्रातील 29 महानगरपालिकांसाठी मतदान सुरु झालं आहे. BMC मध्ये 227 वॉर्ड आहेत, तर इतर महानगरपालिका क्षेत्रात 893 वॉर्ड आहेत, जे एकूण 2869 जागांचं प्रतिनिधित्व करतात. 3 कोटी 48 लाख 79 हजार 337 मतदार महानगरपालिका निवडणुकीत 15,908 उमेदवारांचं भवितव्य ठरवतील.

BMC वर सर्वांचं लक्ष :

सर्वांच्या नजरा आशियातील सर्वात श्रीमंत महानगरपालिका असलेल्या मुंबई महानगरपालिकेवर (BMC) आहेत. पुणे, ठाणे, नागपूर आणि छत्रपती संभाजीनगर यासारख्या प्रमुख शहरांचं राजकीय भविष्यही निश्चित होईल. या प्रमुख महानगरपालिकांसाठी शेवटच्या निवडणुका फेब्रुवारी 2017 मध्ये झाल्या होत्या. त्यांचा पाच वर्षांचा कार्यकाळ 2022 मध्ये संपणार होता, परंतु OBC आरक्षण वाद आणि प्रभाग परिसीमनामुळं निवडणुका पुढं ढकलण्यात आल्या. मात्र, न्यायालयाच्या आदेशानंतर, निवडणूक आयोगानं 15 डिसेंबर 2025 रोजी 29 महानगरपालिकांच्या निवडणुकीचा कार्यक्रम जाहीर केला.

यावर्षी, महाराष्ट्रातील महानगरपालिका निवडणुकीच्या मतदान प्रक्रियेत मोठा बदल करण्यात आला आहे. मुंबईतील बीएमसीमध्ये, एक मतदार फक्त एकच मतदान करेल, तर उर्वरित 28 महानगरपालिका क्षेत्रात, एक मतदार चार मतदान करेल. कारण, मुंबई वगळता, सर्व महानगरपालिका क्षेत्रात बहुसदस्यीय मतदान प्रणाली स्वीकारली जाईल. निवडणूक आयोगानं या संदर्भात सविस्तर मार्गदर्शक तत्त्वे जारी केली आहेत.

29 महानगरपालिका क्षेत्रात मतदान सुरु :

महाराष्ट्रातील 29 महानगरपालिका क्षेत्रात मतदान सुरु आहे आणि निकाल उद्या, शुक्रवारी जाहीर केले जातील. मुंबई, छत्रपती संभाजीनगर, नवी मुंबई, वसई-विरार, कोल्हापूर, कल्याण-डोंबिवली, ठाणे, उल्हासनगर, नाशिक, पुणे, पिंपरी-चिंचवड, सोलापूर, अकोला, अमरावती, नागपूर, चंद्रपूर, लातूर, परभणी, भिवंडी-निजामपूर, मालेगाव, पनवेल, मीरा-भाईंदर, नांदेड-वाघाळा, सांगली-मिरज-कुपवाड, जळगाव, धुळे, अहिल्यानगर, इचलकरंजी आणि जालना या महानगरपालिकांमध्ये मतदान सुरु आहे.

मुंबईत एक तर इतरत्र चार मतदान :

मुंबईतील बीएमसीमध्ये एकूण 277 जागा आहेत, ज्यासाठी मतदार एकच मतदान करतील. शिवाय, उर्वरित 28 महानगरपालिका क्षेत्रात, एक मतदार चार मतदान करेल. मुंबईत, प्रत्येक वॉर्डमध्ये एक सदस्य निवडला जाईल, तर उर्वरित महानगरपालिकांमध्ये, प्रत्येक वॉर्डमध्ये चार नगरसेवक निवडले जातील. परिणामी, प्रत्येक मतदाराला साधारणपणे चार मते असतील. मात्र, काही वॉर्डांमध्ये, उमेदवारांच्या संख्येनुसार तीन किंवा पाच मतांची तरतूद आहे. ईव्हीएम प्रभाग रचना आणि सदस्यसंख्येनुसार सेट केले जातात. मुंबई महानगरपालिका (बीएमसी) वगळता, उर्वरित 28 महानगरपालिकांमध्ये बहु-सदस्यीय विभागणी प्रणाली वापरुन निवडणुका घेतल्या जात आहेत.

महाराष्ट्रात 893 वॉर्डांमध्ये 2869 जागा :

महाराष्ट्रातील 29 महानगरपालिकांच्या वॉर्डमध्ये निवडणुका होत आहेत. बृहन्मुंबई महानगरपालिकेत (BMC) 227 वॉर्ड आहेत, तर सर्व महानगरपालिकांमध्ये एकत्रितपणे एकूण 893 वॉर्ड आहेत. अशा प्रकारे, राज्यातील 29 महानगरपालिकांमध्ये एकूण 2869 जागा आहेत, ज्यासाठी 15,908 उमेदवार निवडणूक लढवत आहेत. महाराष्ट्र सरकारनं राज्यातील महानगरपालिकांची चार श्रेणींमध्ये विभागणी केली आहे. वर्ग अ मध्ये पुणे आणि नागपूर, वर्ग ब मध्ये ठाणे, नाशिक आणि पिंपरी-चिंचवड, वर्ग क मध्ये नवी मुंबई, कल्याण-डोंबिवली, वसई-विरार आणि छत्रपती संभाजीनगर यांचा समावेश आहे आणि वर्ग ड मध्ये मीरा-भाईंदर, भिवंडी-निजामपूर, उल्हासनगर आणि पनवेल यासह उर्वरित महानगरपालिका समाविष्ट आहेत.

महाराष्ट्रातील बहु-सदस्यीय वॉर्ड प्रणाली काय? :

महाराष्ट्रातील 29 महानगरपालिकांपैकी 28 महानगरपालिकांमध्ये चार सदस्यीय वॉर्ड प्रणाली आहे. महाराष्ट्र नगरविकास विभागानं 2024 साली अधिसूचना जारी केली. यामुळं एकूण वॉर्डांची संख्या बदलत नाही, तर चार वॉर्ड एकत्रित केले जातात. मुंबई वगळता, महानगरपालिकेतील प्रत्येक वॉर्ड जास्तीत जास्त चार नगरसेवक निवडेल, परंतु तीनपेक्षा कमी नाही आणि पाचपेक्षा जास्त नाही. राज्य सरकारनं मार्च 2024 मध्ये सांगितलं होतं की शहरी वॉर्डांमध्ये सेवा आणि विकास योजना प्रभावीपणे राबविण्यासाठी, प्रत्येक महानगरपालिकेच्या वॉर्डमध्ये चार नगरसेवक असणं आवश्यक आहे. या व्यवस्थेअंतर्गत, उमेदवार कोणत्याही प्रभागातून अर्ज दाखल करु शकतो परंतु त्यांच्या प्रभाग गटातील चार प्रभागांमध्ये प्रचार करु शकतो. निवडून आल्यास, प्रतिनिधी चारही प्रभागांमध्ये विकास कामे करू शकतो.

महानगरपालिकेतील नवीन प्रणालीनुसार, मतदार केवळ त्यांच्या स्वतःच्या प्रभागातूनच नव्हे तर इतर तीन प्रभागांमधूनही प्रतिनिधी निवडू शकतात. मात्र, जर मतदार इतर प्रभागातील उमेदवारांना मतदान करु इच्छित नसेल, तर मतदानाच्या वेळी कागदोपत्री पुरावे सुनिश्चित करण्यासाठी आणि गोंधळ टाळण्यासाठी पीठासीन अधिकाऱ्यांना मतदान अधिकाऱ्यांना माहिती द्यावी लागेल. मुंबईतील प्रभागाचा आकार आणि लोकसंख्या इतर कोणत्याही महानगरपालिकेपेक्षा खूप मोठी आहे. राज्याच्या राजधानीत बहु-सदस्यीय प्रभाग प्रणाली लागू करणं हे एक कठीण काम असेल.

महाराष्ट्रात चार सदस्यीय प्रभाग पद्धती कधी स्वीकारण्यात आली? :

महाराष्ट्रात चार सदस्यीय प्रभाग पद्धतीचा प्रस्ताव शिंदे सरकारनं मार्च 2024 मध्ये विधानसभेत मंजूर केला होता, परंतु त्यापूर्वी बहु-सदस्यीय मतदान पद्धती अस्तित्वात होती. महानगरपालिकांमध्ये तीन सदस्यीय प्रभाग पद्धत 2001 मध्ये तत्कालीन मुख्यमंत्री दिवंगत विलासराव देशमुख यांनी सुरु केली होती. मात्र, 2006 मध्ये ती रद्द करण्यात आली. 2011 मध्ये, तत्कालीन मुख्यमंत्री पृथ्वीराज चव्हाण यांनी महानगरपालिकांसाठी दोन सदस्यीय प्रभाग पद्धत आणि परिषदांसाठी चार सदस्यीय प्रभाग पद्धत लागू केली. 2016 मध्ये, मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी हे बदलून महानगरपालिकांसाठी चार सदस्यीय प्रभाग पद्धत आणि परिषदांसाठी तीन सदस्यीय प्रभाग पद्धत लागू केली. त्यानंतर, डिसेंबर 2019 मध्ये, महाविकास आघाडी (MVA) सरकारनं ती रद्द करण्याचा आणि एक सदस्यीय प्रभाग पद्धतीकडे परतण्याचा निर्णय घेतला. 2021 मध्ये, महाविकास आघाडी सरकारनं बीएमसी वगळता सर्व नगरपरिषदा आणि महानगरपालिकांसाठी बहुसदस्यीय वॉर्ड प्रणाली पुन्हा सुरु करण्याचा निर्णय घेतला, ज्यामध्ये महानगरपालिकांसाठी तीन सदस्यीय वॉर्ड प्रणाली आणि नगरपरिषदांसाठी दोन सदस्यीय वॉर्ड प्रणाली समाविष्ट होती. मार्च 2024 मध्ये, एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखालील सरकारनं त्यात पुन्हा बदल करुन चार सदस्यीय वॉर्ड प्रणाली लागू केली. परिणामी, मुंबईतील प्रत्येक वॉर्डमधून एक नगरसेवक निवडला जाईल, तर उर्वरित 28 महानगरपालिकांमध्ये प्रत्येक वॉर्डमधून चार नगरसेवक निवडले जातील.