Prakash Amte Life Story : महाराष्ट्राच्या सामाजिक कार्याच्या इतिहासात डॉ. प्रकाश बाबा आमटे यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. प्रसिद्ध समाजसेवक बाबा आमटे यांचे पुत्र असलेल्या प्रकाश आमटे यांनी आरामदायी आयुष्याची वाट निवडण्याऐवजी गडचिरोलीच्या दुर्गम जंगलातील आदिवासी समाजासाठी आपले आयुष्य वाहून घेतले. हेमलकसामध्ये त्यांनी डॉ. मंदाकिनी आमटे यांच्यासोबत आरोग्य, शिक्षण आणि वन्यजीव संवर्धनाच्या माध्यमातून उभे केलेले काम आजही प्रेरणादायी मानले जाते.

प्रकाश आमटेंचे बालपण आणि घरातून मिळाले समाजसेवेचे संस्कार ( Prakash Amte Life Story )

डॉ. प्रकाश आमटे हे बाबा आमटे आणि साधनाताई आमटे यांच्या कुटुंबात वाढले. घरातील वातावरणच सामाजिक बांधिलकीचे असल्याने लहानपणापासूनच समाजातील वंचित घटकांविषयी त्यांच्यात संवेदनशीलता निर्माण झाली. बाबा आमटे यांनी आनंदवनाच्या माध्यमातून कुष्ठरुग्ण आणि वंचितांसाठी मोठे काम उभे केले होते. त्याच सामाजिक विचारांचा प्रभाव प्रकाश आमटेंच्या जीवनावर पडला.

डॉक्टर होण्याचा निर्णय आणि वैद्यकीय शिक्षण

प्रकाश आमटे यांनी Government Medical College, Nagpur येथून MBBSचे शिक्षण घेतले. त्यानंतर त्यांनी शल्यचिकित्सेतील पदव्युत्तर शिक्षणाला सुरुवात केली होती. त्यांच्या पत्नी डॉ. मंदाकिनी आमटे यांनीही वैद्यकीय शिक्षण घेतले.

शहरात डॉक्टर म्हणून चांगले करिअर करण्याची संधी त्यांच्यासमोर होती. मात्र त्यांच्या आयुष्याला वेगळे वळण मिळाले.

हेही वाचा : पुण्यात गणेशोत्सवात कुठले गणपती पाहायचे? मानाचे ५ गणपती ते दगडूशेठ; जाणून घ्या संपूर्ण यादी”

हेमलकसाच्या जंगलातील एका भेटीने बदलले आयुष्य ( Hemalkasa Prakash Amte )

तरुण प्रकाश आमटे वयाच्या अवघ्या २२व्या वर्षी वडिलांसोबत हेमलकसा परिसरात गेले. तेथील माडिया गोंड आदिवासींचे अत्यंत कठीण जीवन त्यांनी जवळून पाहिले. वीज नाही, रस्ते नाहीत, आरोग्याच्या सुविधा नाहीत आणि बाहेरील जगाशी संपर्क अत्यंत कमी—अशा परिस्थितीत राहणाऱ्या लोकांचे जीवन पाहून प्रकाश आमटे अस्वस्थ झाले. त्याच काळात त्यांनी या समाजासाठी काम करण्याचा निर्णय घेतला.

सन 1973 मध्ये हेमलकसा येथे लोकबिरादरी प्रकल्पाची सुरुवात झाली. सुरुवातीचा काळ अत्यंत कठीण होता. वैद्यकीय सुविधा, वीज, रस्ते आणि इतर मूलभूत साधनांचा अभाव होता. प्रकाश आमटे आणि मंदाकिनी आमटे यांनी अत्यंत मर्यादित साधनांमध्ये आदिवासी नागरिकांवर उपचार सुरू केले. सुरुवातीला स्थानिक लोकांचा त्यांच्यावर सहज विश्वास बसला नाही. मात्र सातत्याने केलेल्या सेवेमुळे हळूहळू त्यांचा विश्वास संपादन झाला.

प्रकाश आमटेंना केवळ आजारांवर उपचार करून समस्या सुटणार नाही, हे लवकरच जाणवले. त्यामुळे आरोग्यासोबत शिक्षण हेदेखील लोकबिरादरी प्रकल्पाचे महत्त्वाचे काम बनले. 1976 मध्ये लोकबिरादरी प्रकल्पाच्या आश्रमशाळेची सुरुवात करण्यात आली. आदिवासी मुलांना शिक्षणाची संधी मिळावी आणि त्यांना मुख्य प्रवाहाशी जोडता यावे, हा त्यामागचा उद्देश होता.

जखमी आणि अनाथ वन्यजीवांसाठी उभे केले ‘Animal Ark’

प्रकाश आमटेंच्या कार्याची आणखी एक वेगळी ओळख म्हणजे वन्यजीवांसाठीचे काम. जंगलातील जखमी किंवा आई-वडिलांपासून विभक्त झालेली वन्यजीवांची पिल्ले स्थानिक लोक प्रकाश आमटेंकडे आणू लागले. याच माध्यमातून पुढे Animal Ark उभे राहिले.

आज लोकबिरादरी प्रकल्पाच्या या केंद्राशी विविध वन्यजीवांचे संवर्धन जोडले गेले आहे.

प्रकाश आणि मंदाकिनी आमटेंचा संघर्षाचा प्रवास ( Prakash Baba Amte )

हे संपूर्ण काम केवळ प्रकाश आमटेंचे नव्हते. डॉ. मंदाकिनी आमटे यांनीही त्यांच्या खांद्याला खांदा लावून हेमलकसाच्या दुर्गम भागात काम केले.

शहरातील तुलनेने आरामदायी जीवन सोडून दोघांनी जंगलातील कठीण परिस्थितीत राहण्याचा निर्णय घेतला. त्यांच्या कामातून आरोग्य, शिक्षण आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा एकत्रित प्रयोग उभा राहिला.

समाजसेवेची दखल; पद्मश्रीपासून मॅगसेसे पुरस्कारापर्यंत

प्रकाश आमटेंच्या सामाजिक कार्याची राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर दखल घेण्यात आली. भारत सरकारने त्यांना 2002 मध्ये पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले. त्यानंतर 2008 मध्ये प्रकाश आमटे आणि मंदाकिनी आमटे यांना Ramon Magsaysay Award for Community Leadership प्रदान करण्यात आला.

आज हेमलकसा हे केवळ महाराष्ट्रातील एक दुर्गम ठिकाण राहिलेले नाही. आरोग्यसेवा, आदिवासी शिक्षण आणि वन्यजीव संवर्धनाच्या कामामुळे लोकबिरादरी प्रकल्पाची स्वतंत्र ओळख निर्माण झाली आहे. प्रकाश आमटे यांनी अलीकडील एका कार्यक्रमातही हेमलकसातील सुरुवातीच्या दिवसांची आठवण सांगताना, वीज-सुविधा नसतानाही काम करताना निराश न झाल्याचे नमूद केले. त्यांच्या मते, आदिवासी समाजाच्या परंपरा समजून घेतल्यानंतर आणि निसर्गाच्या जवळ गेल्यानंतर कामाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन अधिक बदलला.

प्रकाश आमटेंचा जीवनप्रवास देतो मोठा संदेश ( Lok Biradari Prakalp )

प्रकाश आमटेंची कहाणी केवळ एका डॉक्टरची किंवा समाजसेवकाची कथा नाही. आपल्याकडे असलेले ज्ञान आणि कौशल्य समाजातील गरजू लोकांसाठी कसे वापरता येते, याचे ते उदाहरण आहे. शहरातील चांगल्या करिअरची संधी सोडून दुर्गम जंगलात जाण्याचा निर्णय, अनेक वर्षांचा संघर्ष आणि त्यातून उभे राहिलेले आरोग्य-शिक्षणाचे काम यामुळे त्यांचा जीवनप्रवास आजही अनेकांसाठी प्रेरणादायी ठरतो.