ISRO NVS-03 Satellite :  GSLV-F18 रॉकेटद्वारे NVS-03 उपग्रह अवकाशात; भारताच्या NavIC नेव्हिगेशन प्रणालीला मिळणार बळ, L1 सिग्नल आणि स्वदेशी अणुघड्याळामुळे अचूक लोकेशन व वेळ निश्चितीच्या सेवांना मदत.ISRO च्या NVS-03 नेव्हिगेशन उपग्रहाच्या प्रक्षेपणामुळे भारताच्या NavIC प्रणालीला बळ मिळणार आहे. मोबाईल, वाहतूक, संरक्षण आणि आपत्कालीन सेवांसाठी या उपग्रहाचे महत्त्व जाणून घ्या.

नवी दिल्ली : भारताच्या अंतराळ आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रासाठी महत्त्वाची घडामोड घडली आहे. भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था अर्थात ISRO ने ३० ऑक्टोबर २०२६ रोजी GSLV-F18 रॉकेटच्या मदतीने NVS-03 या अत्याधुनिक नेव्हिगेशन उपग्रहाचे यशस्वी प्रक्षेपण केले. श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रातून रात्री ११ वाजून ५१ मिनिटांनी हे प्रक्षेपण करण्यात आले. हा उपग्रह भारताच्या स्वदेशी NavIC (Navigation with Indian Constellation) प्रणालीला अधिक सक्षम करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरणार आहे. मोबाईल नेव्हिगेशन, वाहतूक, विमानसेवा, समुद्री वाहतूक, संरक्षण आणि आपत्ती व्यवस्थापन अशा विविध क्षेत्रांमध्ये या प्रणालीचा उपयोग होऊ शकतो. ( ISRO NVS-03)

NVS-03 उपग्रह नेमका काय करणार?

NVS-03 हा भारताच्या दुसऱ्या पिढीतील पाच नेव्हिगेशन उपग्रहांच्या मालिकेतील तिसरा उपग्रह आहे. या मालिकेतील उपग्रहांच्या माध्यमातून भारताची NavIC प्रणाली अधिक सक्षम आणि विश्वासार्ह करण्याचे उद्दिष्ट आहे. GSLV-F18 रॉकेटने NVS-03 ला जिओसिंक्रोनस ट्रान्सफर ऑर्बिटमध्ये (GTO) यशस्वीरीत्या स्थापित केले. त्यानंतर ३१ ऑक्टोबर रोजी उपग्रहाची पहिली कक्षा बदलण्याची प्रक्रिया पूर्ण करण्यात आली. पुढील प्रक्रियेद्वारे त्याला १११.७५ अंश पूर्वेकडील निर्धारित कक्षेत पोहोचवण्याचे नियोजन आहे. हा उपग्रह भारताच्या मुख्य भूमीसह देशाच्या सीमांपासून सुमारे १,५०० किलोमीटरपर्यंतच्या परिसरात नेव्हिगेशन सेवा देणाऱ्या NavIC प्रणालीला बळ देणार आहे. (NVS-03 Satellite Launch)

GPS आणि NavIC मध्ये नेमका फरक काय?

आपण मोबाईलमध्ये लोकेशन शोधण्यासाठी किंवा गुगल मॅप्स वापरण्यासाठी प्रामुख्याने GPS चा वापर करतो. GPS म्हणजे अमेरिकेची Global Positioning System ही उपग्रह आधारित नेव्हिगेशन यंत्रणा आहे. तर NavIC ही भारताने विकसित केलेली स्वतःची प्रादेशिक नेव्हिगेशन प्रणाली आहे.

GPS आणि NavIC या दोन्ही प्रणाली लोकेशन, दिशा, अंतर आणि वेळ निश्चित करण्यासाठी उपग्रहांकडून मिळणाऱ्या संकेतांचा वापर करतात. मात्र, NavIC मुळे भारताला स्वतःची स्वतंत्र नेव्हिगेशन व्यवस्था उपलब्ध होते. त्यामुळे महत्त्वाच्या क्षेत्रांमध्ये परदेशी प्रणालीवरील अवलंबित्व कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

NVS-03 मध्ये कोणते विशेष तंत्रज्ञान?

NVS-03 उपग्रहामध्ये L1, L5 आणि S या तीन फ्रिक्वेन्सी बँडमधील नेव्हिगेशन सिग्नल पाठवण्याची क्षमता आहे. यामध्ये L1 सिग्नलचा समावेश महत्त्वाचा मानला जात आहे. कारण अनेक आधुनिक मोबाईल आणि नेव्हिगेशन उपकरणांमध्ये L1 बँडचा वापर केला जातो. त्यामुळे भविष्यात NavIC-सुसंगत उपकरणांची संख्या वाढण्यास मदत होऊ शकते.

याशिवाय या उपग्रहामध्ये स्वदेशी बनावटीचे अणुघड्याळ (Atomic Clock) आहे. उपग्रहाकडून मिळणाऱ्या सिग्नलची अचूक वेळ मोजण्यासाठी अणुघड्याळ महत्त्वाचे असते. सिग्नलला उपग्रहापासून उपकरणापर्यंत पोहोचण्यासाठी लागणाऱ्या वेळेवरून लोकेशन निश्चित केले जाते. त्यामुळे वेळेतील अचूकता नेव्हिगेशनसाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे.

मोबाईल वापरकर्त्यांना काय फायदा होणार?

NVS-03 मधील L1 सिग्नलमुळे NavIC प्रणाली आधुनिक मोबाईल चिपसेट आणि वेअरेबल उपकरणांसाठी अधिक उपयुक्त होण्याची शक्यता आहे. भविष्यात NavIC ला सपोर्ट करणाऱ्या मोबाईलमध्ये भारतीय नेव्हिगेशन प्रणालीचा वापर करता येऊ शकतो. मात्र, प्रत्येक मोबाईलमध्ये ही सुविधा आपोआप उपलब्ध होणार नाही. त्यासाठी संबंधित उपकरणातील चिपसेट आणि सॉफ्टवेअर NavIC-सुसंगत असणे आवश्यक आहे. (NavIC Navigation System)

वाहतूक आणि संरक्षण क्षेत्रासाठी महत्त्व

NavIC प्रणालीचा उपयोग केवळ मोबाईलमधील लोकेशन शोधण्यापुरता मर्यादित नाही. रस्ते वाहतूक, रेल्वे, विमानसेवा आणि समुद्री वाहतुकीमध्ये वाहनांचे स्थान, दिशा आणि हालचालींची माहिती मिळवण्यासाठी या प्रणालीचा उपयोग होऊ शकतो. (Indian Navigation System)

संरक्षण क्षेत्रात स्वतंत्र आणि विश्वासार्ह नेव्हिगेशन व्यवस्था महत्त्वाची असते. त्यामुळे भारताची स्वदेशी NavIC प्रणाली लष्करी आणि धोरणात्मक सेवांसाठी उपयुक्त ठरू शकते. आपत्ती व्यवस्थापनाच्या वेळी बचाव पथकांचे स्थान निश्चित करणे, पूर किंवा चक्रीवादळग्रस्त भागांमध्ये मदत पोहोचवणे आणि आपत्कालीन सेवांचे समन्वय साधणे यासाठीही उपग्रह आधारित नेव्हिगेशनचा उपयोग होऊ शकतो. (GPS vs NavIC)

भारताच्या स्वदेशी नेव्हिगेशन व्यवस्थेला नवे बळ

NVS-03 हा भारताच्या NavIC प्रणालीला अधिक सक्षम करण्याच्या प्रयत्नातील महत्त्वाचा टप्पा आहे. या उपग्रहामुळे नेव्हिगेशन सिग्नलची उपलब्धता, सुसंगतता आणि विश्वासार्हता वाढवण्यास मदत होण्याची अपेक्षा आहे. मात्र, या सुविधांचा व्यापक वापर होण्यासाठी उपग्रहाला निर्धारित कक्षेत स्थापित करणे, प्रणाली कार्यान्वित करणे आणि NavIC-सुसंगत उपकरणांची उपलब्धता वाढणे आवश्यक आहे.

भारताची स्वतःची नेव्हिगेशन प्रणाली सक्षम झाल्यास मोबाईलपासून वाहतूक, संरक्षण आणि आपत्कालीन सेवांपर्यंत अनेक क्षेत्रांना त्याचा फायदा होऊ शकतो. त्यामुळे NVS-03 चे यशस्वी प्रक्षेपण हे भारताच्या अंतराळ क्षेत्रातील स्वावलंबनाच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे.

Air India Academy : अमरावतीत एअर इंडियाची फ्लाइंग अकॅडमी सुरू होणार; महाराष्ट्रातील तरुणांना पायलट होण्याची संधी!