Gentle Parenting : मुलांना सतत ओरडणे, इतर मुलांशी तुलना करणे किंवा प्रत्येक गोष्टीत चुका काढणे टाळा. प्रेमाने समजावून सांगणे, मुलांचे म्हणणे ऐकून घेणे आणि योग्य शिस्त लावणे यामुळे पालक आणि मुलांमधील नाते अधिक घट्ट होऊ शकते. जाणून घ्या सकारात्मक पालकत्वाचे फायदे आणि रोजच्या जीवनात वापरता येतील अशा सोप्या टिप्स.
मुलांचे मित्र बना, त्यांच्यावर हुकूम गाजवू नका! मुलांचे संगोपन करताना केवळ शिस्त लावणे महत्त्वाचे नसून, त्यांना समजून घेणे, त्यांच्या भावना ऐकणे आणि प्रेमाने योग्य मार्गदर्शन करणेही तितकेच गरजेचे आहे. पालक आणि मुलांमधील नाते अधिक घट्ट करण्यासाठी Positive Parenting अर्थात सकारात्मक पालकत्वाची पद्धत उपयुक्त ठरू शकते. जाणून घेऊया, पालकांनी रोजच्या जीवनात कोणत्या ५ गोष्टींचा अवलंब करावा. (Relationship with Children)
Positive Parenting म्हणजे काय?
मुलांचे संगोपन करताना पालकांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते. मुलांना चांगल्या सवयी लावणे, त्यांना शिस्त शिकवणे आणि योग्य-अयोग्य यातील फरक समजावून सांगणे ही पालकांची जबाबदारी आहे. मात्र, हे करताना सतत रागावणे, शिक्षा करणे किंवा मुलांवर आपल्या इच्छा लादणे आवश्यक नाही. मुलांना समजून घेणे, त्यांचे म्हणणे ऐकून घेणे आणि प्रेमाने योग्य दिशा दाखवणे म्हणजेच सकारात्मक पालकत्व अर्थात Positive Parenting.
आजच्या धावपळीच्या जीवनात पालकांना नोकरी, घर आणि मुलांच्या शिक्षणाचा समतोल साधावा लागतो. अशा परिस्थितीत मुलांसोबत संवाद साधण्यासाठी वेळ काढणे अनेकदा कठीण होते. मात्र, मुलांना केवळ चांगले शिक्षण आणि सुविधा देणे पुरेसे नसते. त्यांना भावनिक आधार, प्रेम आणि आपले म्हणणे ऐकून घेणारी व्यक्तीही हवी असते. यासाठी पालकांनी मुलांशी मैत्रीपूर्ण नाते निर्माण करणे गरजेचे आहे. याचा अर्थ मुलांना प्रत्येक गोष्टीची मोकळीक देणे असा नाही. प्रेमासोबत योग्य नियम आणि शिस्त राखणे, हाच सकारात्मक पालकत्वाचा खरा अर्थ आहे.
पालकांनी मुलांचे मित्र का बनावे? ( parents are children’s Friend)
१. मुलांना मनातील गोष्टी सांगता येतात
मुलं शाळेत जातात, नवीन मित्र बनवतात आणि वेगवेगळे अनुभव घेतात. या काळात त्यांना अनेकदा आनंद, भीती, राग किंवा दुःख अशा भावना जाणवतात. मात्र, पालक रागावतील या भीतीने काही मुलं आपल्या समस्या सांगत नाहीत. पालकांनी मुलांचे म्हणणे शांतपणे ऐकून घेतले, तर त्यांना मनातील गोष्टी सांगणे सोपे जाते. उदाहरणार्थ, शाळेत मित्रासोबत भांडण झाले असेल, तर लगेच मुलाला दोष देण्याऐवजी नेमके काय घडले, हे समजून घ्या.
२. मुलांचा आत्मविश्वास वाढण्यास मदत होते
मुलांनी केलेल्या प्रत्येक प्रयत्नात त्यांना प्रोत्साहन देणे महत्त्वाचे आहे. चांगले गुण मिळाल्यावरच कौतुक न करता, एखादी नवीन गोष्ट शिकण्याचा प्रयत्न केला किंवा स्वतःचे काम पूर्ण केले, तरी त्यांची प्रशंसा करा. यामुळे मुलांना स्वतःच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवण्यास मदत होऊ शकते. त्याचबरोबर नवीन गोष्टी शिकण्याची आणि अडचणींचा सामना करण्याची तयारीही वाढू शकते.
३. भावना व्यक्त करण्याची सवय लागते
मुलांना राग येणे, भीती वाटणे किंवा एखादी गोष्ट मनासारखी न झाल्याने दुःख होणे स्वाभाविक आहे. अशा वेळी त्यांना गप्प बसवण्याऐवजी त्यांच्या भावना समजून घेण्याचा प्रयत्न करा. “तुला नेमकं काय वाटतंय?” किंवा “आपण यावर काय उपाय काढू शकतो?” असे प्रश्न विचारा. यामुळे मुलांना आपल्या भावना ओळखण्यास आणि त्या योग्य पद्धतीने व्यक्त करण्यास मदत होऊ शकते.
४. पालक आणि मुलांमधील विश्वास वाढतो
मुलांनी एखादी चूक केली, तरी पालक आपले म्हणणे ऐकून घेतील, असा विश्वास त्यांना वाटला पाहिजे. चूक झाल्यावर अपमान करणे किंवा इतरांसमोर मुलांना ओरडणे टाळा.
त्याऐवजी चूक का झाली, तिचा परिणाम काय झाला आणि पुढच्या वेळी ती कशी टाळता येईल, याबद्दल मुलांशी चर्चा करा. यामुळे मुलांना आपली चूक सुधारण्याची संधी मिळते.
संशोधन काय सांगते?
बालविकास आणि पालकत्वावरील संशोधनानुसार, मुलांना पालकांकडून मिळणारे प्रेम, भावनिक आधार, योग्य मार्गदर्शन आणि स्पष्ट नियम त्यांच्या सामाजिक व भावनिक विकासासाठी महत्त्वाचे असतात. मुलांचे म्हणणे ऐकून घेणे, त्यांच्या वयानुसार त्यांना निर्णय घेण्याची संधी देणे आणि गरज पडल्यास मदत करणे यामुळे त्यांना सुरक्षिततेची भावना मिळू शकते. मात्र, पालकांनी मुलांचे मित्र बनल्याने सर्व समस्या आपोआप सुटतात, असे नाही. मुलांना प्रेमासोबत योग्य शिस्त आणि स्पष्ट मर्यादाही आवश्यक असतात. (Communication With Children).
पालकांनी रोजच्या जीवनात कोणत्या ५ गोष्टी कराव्यात? ( Building Child Confidence)
१. मुलांसाठी वेळ काढा आणि त्यांचे म्हणणे ऐका
दररोज किमान १५ मिनिटे मुलांसोबत मनमोकळ्या गप्पा मारा किंवा त्यांच्यासोबत खेळा. या वेळी मोबाईल बाजूला ठेवा आणि मुलांचे म्हणणे शांतपणे ऐका. लगेच सल्ला देण्याऐवजी त्यांना काय वाटते आणि त्यांना कोणत्या अडचणी येत आहेत, हे समजून घ्या.
२. रागावण्याऐवजी प्रेमाने समजावून सांगा
मुलांनी हट्ट केला किंवा चूक केली, तर लगेच ओरडू नका. आधी स्वतः शांत व्हा आणि त्यानंतर मुलांना त्यांची चूक समजावून सांगा. मुलांच्या छोट्या प्रयत्नांचे कौतुक करा. तसेच, इतर मुलांशी त्यांची तुलना करू नका. प्रत्येक मूल वेगळे असते आणि प्रत्येकाची शिकण्याची पद्धतही वेगळी असते.
३. मुलांना निर्णय घेण्याची संधी द्या
मुलांना त्यांच्या वयानुसार कपडे निवडणे, खेळ ठरवणे आणि अभ्यासाचे नियोजन करणे अशा छोट्या गोष्टी स्वतः करू द्या. घरातील नियम ठरवताना त्यांचे मतही विचारा. अभ्यास, मोबाईलचा वापर आणि झोपण्याची वेळ याबाबत स्पष्ट नियम ठेवा. यामुळे मुलांना जबाबदारीची जाणीव होण्यास मदत होते.
४. मुलांच्या भावना समजून घ्या आणि चुकांमधून शिकवा
मुलं रडत असतील, रागावली असतील किंवा दुःखी असतील, तर त्यांच्या भावना दुर्लक्षित करू नका. त्यांना काय त्रास होतोय, हे शांतपणे विचारा. मुलांनी चूक केल्यास शिक्षा करण्याऐवजी ती कशी सुधारता येईल, हे समजावून सांगा. उदाहरणार्थ, खेळणी पसरवली असतील, तर ती स्वतः जागेवर ठेवायला शिकवा.
५. स्वतःच्या वागण्यातून मुलांना शिकवा
मुलांसोबत वेळ घालवताना मोबाईल बाजूला ठेवा आणि त्यांच्या दिवसाबद्दल विचारा. मुलांना शांतपणे बोलायला शिकवायचे असेल, तर पालकांनीही स्वतःच्या बोलण्यात संयम ठेवावा. रागाच्या भरात मुलांशी चुकीचे बोलले गेले, तर त्यांची माफी मागा. यामुळे चूक मान्य करणे आणि नात्यातील गैरसमज दूर करणे महत्त्वाचे आहे, हे मुलांना शिकता येते. मुलांशी मैत्रीपूर्ण नाते निर्माण करताना प्रेमासोबत योग्य शिस्त आणि मर्यादाही आवश्यक आहेत. मुलांना समजून घेणे, त्यांचे म्हणणे ऐकणे आणि त्यांना योग्य मार्गदर्शन करणे, हाच सकारात्मक पालकत्वाचा खरा मंत्र आहे.
मुलांशी संवाद साधण्यासाठी रोज विचारा हे ३ प्रश्न
मुलांना दिवसभरात काय घडले, हे सांगण्यासाठी प्रोत्साहन द्या. त्यासाठी रात्री काही मिनिटे त्यांच्यासोबत बसून पुढील प्रश्न विचारा.
– आज तुला सर्वांत जास्त आनंद कशामुळे झाला?
– आज तुला कोणत्या गोष्टीचा त्रास झाला?
– उद्या तुला कोणती नवीन गोष्ट करायला आवडेल?
या प्रश्नांची उत्तरे देताना मुलांना घाई करू देऊ नका. त्यांच्या उत्तरांवर लगेच टीका किंवा चौकशी करण्याऐवजी शांतपणे ऐका. त्यामुळे त्यांना आपले म्हणणे मांडण्यासाठी सुरक्षित वातावरण मिळू शकते.
मुलांना शिस्त लावताना या चुका टाळा
सकारात्मक पालकत्व म्हणजे मुलांना हवे ते करू देणे नव्हे. मुलांनी चुकीचे वर्तन केल्यास त्यांना त्याचे परिणाम समजावून सांगणे आवश्यक आहे. मात्र, मारहाण करणे, अपमान करणे, धमकावणे किंवा इतर मुलांशी तुलना करून कमी लेखणे टाळा. त्याऐवजी स्पष्ट नियम ठेवा, ते सातत्याने पाळा आणि नियम मोडल्यास योग्य परिणाम समजावून सांगा. उदाहरणार्थ, खेळण्यांची वेळ संपल्यावर ती जागेवर ठेवणे ही मुलांची जबाबदारी आहे, हे शांतपणे सांगा.
पालकांसाठी महत्त्वाचा संदेश (Mindful Parenting)
मुलांचे संगोपन करताना प्रत्येक वेळी योग्यच वागता येईल असे नाही. कधी पालकांचा संयम सुटू शकतो, तर कधी मुलांच्या वागण्याचा अर्थ समजून घेणे कठीण होऊ शकते. अशा वेळी स्वतःला दोष देत बसण्याऐवजी परिस्थितीत सुधारणा करण्याचा प्रयत्न करा. मुलांना केवळ शिस्त लावणारे पालक नव्हे, तर त्यांचे म्हणणे ऐकून घेणारे, त्यांना समजून घेणारे आणि योग्य वेळी मार्गदर्शन करणारे पालकही हवे असतात. मुलांशी मैत्रीपूर्ण नाते निर्माण करा; पण पालक म्हणून असलेली जबाबदारी आणि योग्य मर्यादा कायम ठेवा. प्रेम, विश्वास, संवाद आणि सातत्यपूर्ण शिस्त यांच्या मदतीने मुलांच्या सर्वांगीण विकासाला सकारात्मक दिशा देता येऊ शकते.
हेही वाचा : Skin Care Tips: सणासुदीत चेहऱ्यावर हवा नॅचरल ग्लो? झोपण्यापूर्वी फॉलो करा ‘हे’ ४ स्किन केअर टिप्स!
