Floating Solar Project : ‘मुळशी’त उभारणार तरंगता सौर प्रकल्प; टाटा पॉवरची नॉर्वेजियन कंपनीशी भागीदारी

Floating Solar Project : : पुणे जिल्ह्यातील मुळशी जलाशयावर आता सूर्यप्रकाशातून वीज निर्मितीचा नवा प्रयोग होणार आहे. टाटा पॉवरने नॉर्वेच्या Ocean Sun कंपनीशी भागीदारी करत सुमारे ३०० किलोवॅट क्षमतेचा तरंगता सौरऊर्जा प्रकल्प उभारण्याची तयारी केली आहे. या प्रकल्पात जमिनीऐवजी थेट पाण्यावर तरंगणाऱ्या विशेष मेम्ब्रेनवर सौर पॅनेल बसवले जाणार आहेत. त्यामुळे जलाशयाच्या पृष्ठभागाचा वापर वीजनिर्मितीसाठी करण्याच्या तंत्रज्ञानाची चाचणी मुळशीत होणार

महाराष्ट्रातील मुळशी जलाशयात आता पाण्यावर तरंगणाऱ्या सौरऊर्जा प्रकल्पाची चाचणी होणार आहे. टाटा पॉवरने नॉर्वेतील अक्षय ऊर्जा तंत्रज्ञान कंपनी Ocean Sun सोबत भागीदारी केली असून, या माध्यमातून सुमारे ३०० किलोवॅट-पीक क्षमतेचा (300 kWp) प्रायोगिक प्रकल्प उभारण्यात येणार आहे. या प्रकल्पात पाण्यावर तरंगणाऱ्या विशेष मेम्ब्रेनवर सौर पॅनेल बसवले जातील. भारतीय हवामानात हे तंत्रज्ञान किती कार्यक्षम आणि किफायतशीर ठरते, याची चाचणी घेतली जाणार आहे.

काय आहे तरंगता सौरऊर्जा प्रकल्प?

सामान्य सौरऊर्जा प्रकल्पांमध्ये जमिनीवर सौर पॅनेल (Solar panels) बसवले जातात. मात्र, तरंगत्या सौर प्रकल्पात जलाशयाच्या पृष्ठभागावर विशेष संरचना उभारून त्यावर सौर पॅनेल बसवले जातात. त्यामुळे मोठ्या प्रमाणात जमीन वापरण्याची गरज कमी होऊ शकते. मुळशी प्रकल्पात ( Ocean Sun) कंपनीचे मेम्ब्रेन-आधारित तंत्रज्ञान वापरले जाणार आहे. पारंपरिक तरंगत्या सौर प्रकल्पांमध्ये अनेकदा जोडलेल्या फ्लोटिंग प्लॅटफॉर्मचा (Floating Platform) वापर होतो. या तंत्रज्ञानात मात्र पाण्यावर तरंगणाऱ्या पातळ, लवचिक मेम्ब्रेनवर सौर पॅनेल बसवले जातात.

प्रकल्पातून काय तपासले जाणार?

या प्रायोगिक प्रकल्पातून वीजनिर्मितीची क्षमता, तंत्रज्ञानाची विश्वासार्हता, देखभालीचा खर्च, उभारणीसाठी लागणारा वेळ आणि भविष्यात मोठ्या प्रमाणावर विस्तार करण्याची शक्यता तपासली जाणार आहे. पारंपरिक तरंगत्या सौर प्रणालींच्या तुलनेत हे तंत्रज्ञान किती किफायतशीर ठरते, याचाही अभ्यास केला जाईल.

सौर पॅनेल पाण्याच्या जवळ असल्यामुळे त्यांना थंडावा मिळण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे वीजनिर्मितीच्या कार्यक्षमतेत सुधारणा होऊ शकते, असा तंत्रज्ञानामागील एक संभाव्य फायदा सांगितला जातो. मात्र, मुळशीतील प्रत्यक्ष चाचणीचे निष्कर्ष समोर आल्यानंतरच त्याची कार्यक्षमता स्पष्ट होईल. (LS Marathi)

मुळशी जलाशयाची निवड का महत्त्वाची?

मुळशी जलाशयात हा प्रयोग केल्यामुळे महाराष्ट्रातील स्थानिक हवामान आणि पाण्याच्या परिस्थितीत या तंत्रज्ञानाची कामगिरी तपासता येईल. चाचणीत अपेक्षित परिणाम मिळाल्यास भविष्यात भारतातील इतर योग्य जलाशयांमध्येही अशा प्रकल्पांचा विचार करण्यासाठी माहिती उपलब्ध होऊ शकते. (Mulshi Reservoir)

राष्ट्रीय सौर ऊर्जा संस्थेच्या (NISE) अंदाजानुसार, भारतात तरंगत्या सौरऊर्जेसाठी १०२ गिगावॅट-पीकपेक्षा अधिक क्षमता असण्याची शक्यता आहे. मात्र, ही देशातील संभाव्य क्षमता आहे; ती सर्व प्रत्यक्षात उभारलेली किंवा लगेच वापरता येण्याजोगी क्षमता नाही.

पर्यावरण आणि वीजनिर्मितीसाठी काय फायदे होऊ शकतात?

जलाशयाच्या पृष्ठभागाचा वापर सौरऊर्जा निर्मितीसाठी केल्याने जमिनीवरील जागेची गरज कमी होऊ शकते. काही परिस्थितींमध्ये पाण्याचे बाष्पीभवन कमी होण्याचाही फायदा मिळू शकतो. मात्र, हे फायदे जलाशयाचा आकार, पॅनेलने व्यापलेले क्षेत्र, स्थानिक हवामान आणि जलपरिसंस्थेवरील परिणाम यांवर अवलंबून असतात. त्यामुळे प्रकल्पाच्या यशाचे मूल्यांकन करताना वीजनिर्मितीबरोबरच देखभाल, खर्च आणि जलाशयाच्या पर्यावरणावर होणारे परिणाम यांचाही अभ्यास महत्त्वाचा असेल.

पुढे काय?

टाटा पॉवर आणि Ocean Sun यांच्यातील सहकार्याचा उद्देश भारतात मेम्ब्रेन-आधारित तरंगत्या सौरऊर्जा तंत्रज्ञानाची व्यवहार्यता तपासणे हा आहे. Ocean Sun च्या प्रकल्प माहितीनुसार, मुळशीतील या पायलट प्रकल्पाचे नियोजित कमिशनिंग २०२७ मध्ये आहे. चाचणीचे निष्कर्ष सकारात्मक ठरल्यास भविष्यात अशा तंत्रज्ञानाच्या विस्ताराबाबत निर्णय घेता येऊ शकतो. सध्या मात्र हा मुळशी जलाशयातील प्रायोगिक प्रकल्प आहे; त्यातून किती वीज निर्माण होईल आणि व्यावसायिक स्तरावर तो किती किफायतशीर ठरेल, हे पुढील चाचण्यांनंतर स्पष्ट होणार आहे.