Maratha History : राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात एका जुन्या कापडी पिशवीत १० ते १२ ऐतिहासिक पत्रे आढळली आहेत. इ.स. १६६८ ते १७६५-६६ या कालखंडातील या कागदपत्रांतून मराठेशाहीतील जमीनवाटप, वतनहक्क आणि तत्कालीन प्रशासकीय व्यवस्थेचे महत्त्वपूर्ण संदर्भ समोर आले आहेत.
रत्नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात एका जुन्या कापडी पिशवीत जतन केलेली सुमारे १० ते १२ दुर्मीळ मोडी लिपीतील पत्रे सापडली आहेत. (Modi letter) साधारण ३०० ते ३५० वर्षांपूर्वीच्या या कागदपत्रांमधून नाईक सरदेसाई घराण्याच्या इतिहासासह मराठा साम्राज्यातील जमीनव्यवस्था, वतनहक्क आणि तत्कालीन प्रशासकीय कारभाराचे महत्त्वपूर्ण संदर्भ समोर येण्याची शक्यता आहे. विशेष म्हणजे या दस्तऐवजांमध्ये छत्रपती राजाराम महाराजांच्या काळातील आज्ञापत्राचा आणि रामचंद्रपंत अमात्य यांच्या पत्रव्यवहाराचा उल्लेख असल्याने या शोधाला ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
कापडी पिशवीत जतन केलेली ऐतिहासिक पत्रे
डोंगर गावातील दीपक शेलार यांच्या घरी जुन्या वस्तूंसोबत ही पत्रे एका कापडी पिशवीत जतन करून ठेवण्यात आली होती. प्राथमिक माहितीनुसार, या दस्तऐवजांचा कालखंड जवळपास शंभर वर्षांचा असून ते सुमारे ३०० ते ३५० वर्षांपूर्वीचे आहेत. या पत्रांमध्ये जमीन, महसूल, वतनाचे अधिकार आणि घराण्यातील वारसाहक्कांशी संबंधित नोंदी असल्याचे सांगितले जाते. (Historical Doccument)
छत्रपती राजाराम महाराज आणि रामचंद्रपंत अमात्य यांचे संदर्भ
या संग्रहातील इ.स. १६९४ मधील एका नोंदीत छत्रपती राजाराम महाराजांच्या (Chhatrapati Rajaram Maharaj) काळातील आज्ञापत्राचा आणि वतनविषयक निर्णयाचा संदर्भ असल्याची माहिती आहे. तसेच इ.स. १७१० च्या सुमारास रामचंद्रपंत अमात्य यांच्या पत्रव्यवहारातून वतनहक्क आणि सरदेशमुखीच्या अधिकारांशी संबंधित बाबी समोर येण्याची शक्यता आहे. या नोंदींमुळे त्या काळात स्थानिक वतनदारांचे अधिकार आणि त्यांच्यातील वादांवर राजसत्ता कशा प्रकारे निर्णय घेत होती, याचा अभ्यास करता येऊ शकतो. (Maratha Historical Empair)
इ.स. १६६८ मधील कौलनाम्यातून जमीनवाटपाची माहिती
या संग्रहातील सर्वांत जुन्या नोंदींपैकी एक दस्तऐवज इ.स. १६६८ सालातील असल्याचे सांगितले जाते. नरसोवा नाईक सरदेसाई यांना जमीन देण्यासंदर्भातील कौलनाम्याचा त्यात उल्लेख आहे. या कौलनाम्यात जमिनीच्या वापरासंबंधीच्या अटी, महसूल भरण्याची पद्धत आणि बागायतीच्या विकासाशी संबंधित संदर्भ असल्याची माहिती आहे. त्या काळात जमिनी लागवडीखाली आणण्यासाठी कोणत्या अटी घातल्या जात होत्या आणि जमीनधारकांवर कोणत्या जबाबदाऱ्या असत, याचा अभ्यास या दस्तऐवजामुळे करता येऊ शकतो. (Modi Script Documents)
जमीनवाटप आणि वारसाहक्कांची माहिती
या कागदपत्रांतील इ.स. १६६८ सालच्या कौलनाम्यात नरसोवा नाईक सरदेसाई यांना जमीन देण्यासंबंधीचा उल्लेख असल्याची माहिती आहे. तर इ.स. १७६५-६६ मधील एका नोंदीत नरसोवा नाईक यांना पुत्रसंतान नसल्याने गोपिकाबाईंनी रामाजी नाईक यांना दत्तक घेतल्याचा संदर्भ असल्याचे सांगितले जाते. या नोंदींमधून तत्कालीन जमीनव्यवस्था, वतनाचे हस्तांतरण आणि दत्तकविधानाद्वारे वारसाहक्क पुढे नेण्याची पद्धत समजण्यास मदत होऊ शकते. (LS Marathi)
एका पत्राचे वाचन पूर्ण; पुढील संशोधन सुरू
इतिहास अभ्यासक विनोद पवार यांच्याकडे ही कागदपत्रे अभ्यासासाठी उपलब्ध झाली आहेत. यातील एका दस्तऐवजाचे नाशिक येथील शासनमान्य मोडी लिपी वाचक रामनाथ रावळ यांनी वाचन केले आहे. उर्वरित पत्रांचे वाचन आणि ऐतिहासिक संदर्भांची पडताळणी होणे अद्याप बाकी आहे. या कागदपत्रांमध्ये प्रभावळी, दाभोळ, संगमेश्वर, विजयदुर्ग आणि डोंगर परिसरांचे उल्लेख असल्याची माहिती आहे.
एकूणच, राजापूर तालुक्यात सापडलेली ही मोडी पत्रे दक्षिण कोकणातील मराठेशाहीचा इतिहास, जमीनव्यवस्था आणि स्थानिक प्रशासन समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची ठरू शकतात. सर्व दस्तऐवजांचे वाचन आणि संशोधन पूर्ण झाल्यानंतर या ऐतिहासिक ठेव्यामधून आणखी कोणते संदर्भ समोर येतात, याकडे इतिहास अभ्यासकांचे लक्ष लागले आहे.
