Heat Wave : यावर्षी मैदानी प्रदेशात प्रचंड उष्णता जाणवत आहे. सूर्याची किरणं पूर्वीपेक्षा अधिक तीव्र आहेत. भारतीय हवामान विभागानं (IMD) असा इशारा दिला आहे की, यावर्षी मैदानी आणि डोंगराळ दोन्ही भागांमध्ये उष्णता सामान्यपेक्षा जास्त असेल. भारतीय हवामान विभागाच्या मासिक अहवालावर नजर टाकल्यास असं दिसून येतं की, हवामान संकटाचा देशातील प्रत्येक ऋतूवर परिणाम होत आहे. एप्रिल 2026 च्या आकडेवारीनुसार, भारतात तीव्र उष्णतेची लाट येण्याची शक्यता आहे. जगातील 100 सर्वात उष्ण शहरांच्या आकडेवारीनुसार, त्यापैकी 92 शहरं भारतात आहेत. AQI नुसार, जगातील 20 सर्वात उष्ण ठिकाणांपैकी 19 ठिकाणे भारतात आहेत, जिथं केवळ एप्रिल महिन्यातच तापमान 45 अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त होतं.

हेही वाचा : शेअर बाजारात हाहाकार; सेन्सेक्स 983 अंकांनी घसरला, निफ्टीही 24,000 च्या

पुढील वर्ष असेल आणखी उष्ण :

अहवालानुसार, भारताचा 55 टक्के भाग आधीच उच्च उष्णतेच्या धोक्याच्या क्षेत्रात आला आहे. भारताव्यतिरिक्त, माली, बुर्किना फासो, सेनेगल, कुवेत आणि इराक यांसारख्या आखाती देशांचाही जगातील सर्वात उष्ण देशांच्या यादीत अनेकदा समावेश केला जातो, परंतु सध्या भारताला याचा सर्वाधिक फटका बसला आहे. जागतिक परिस्थितीचा विचार करता, गेल्या दीड दशकापासून जगाचं सरासरी तापमान सामान्यपेक्षा एक अंश सेल्सिअसनं जास्त नोंदवलं गेलं आहे. 2026 सालाकडे पाहिल्यास, जागतिक तापमान सामान्यपेक्षा 1.44 अंशांनी वाढेल. पुढच्या वर्षी, 2027 मध्ये, उष्णतेची लाट मागील सर्व विक्रम मोडेल.

वाढत्या उष्णतेचं कारण काय :

प्रश्न असा निर्माण होतो की, यावर्षी भारतात इतकी उष्णता का जाणवत आहे? देशातील वाढत्या उष्णतेची किंवा उष्णतेच्या लाटांची कारणं म्हणजे ‘हीट डोम’, कमकुवत पश्चिमी विक्षोभ आणि हवामान बदल. ‘हीट डोम’ जमिनीजवळ गरम हवा अडकवून ठेवतो आणि यामुळं वातावरणातील उच्च दाबानं एक ‘अदृश्य झाकण’ तयार झालं आहे, जे गरम हवेला जमिनीजवळ अडकवून ठेवतं आणि तिला वर जाण्यापासून रोखते, ज्यामुळं तापमानात लक्षणीय वाढ होते. वाढत्या जागतिक तापमानामुळे उष्णतेच्या लाटांची वारंवारता आणि तीव्रता लक्षणीयरीत्या वाढली आहे.

हवामान बदल हे यामागील सर्वात मोठं कारण :

शहरांमधील काँक्रीटच्या इमारती आणि रस्ते दिवसा उष्णता शोषून घेतात आणि रात्री ती बाहेर टाकतात, ज्यामुळं रात्री आणखी उष्ण होतात. वृक्षतोड आणि भूजल पातळीत घट झाल्यामुळं आर्द्रता कमी झाली आहे, ज्यामुळं कोरड्या उष्णतेचे परिणाम अधिक तीव्र होत आहेत. हवामान बदल हा देखील एक प्रमुख घटक आहे, ज्यामध्ये एल निनोचे परिणाम आणि शहरांमध्ये काँक्रीटचा वाढता वापर (शहरी उष्णता बेटे) तापमान वाढवत आहेत. जागतिक हवामान संघटनेने (WMO) इशारा दिला आहे की एल निनो आणि ला निनो, हवामान संकटासोबत मिळून, आता हवामानाच्या पद्धतींमध्ये बदल घडवून आणत आहेत. NOAA आणि ECMWF यांनी म्हटले आहे की जून-ऑगस्ट 2026 मध्ये एल निनोची घटना घडण्याची शक्यता 62 टक्क्यांनी जास्त आहे. त्यानंतर ऑगस्ट ते ऑक्टोबर दरम्यान ही शक्यता 80 टक्क्यांपर्यंत वाढू शकते.

दिवसांसोबतच रात्री प्रचंड गरमी :

सर्वाधिक उष्ण शहरांपैकी, बिहारमधील भागलपूर, ओडिशामधील तालचेर आणि पश्चिम बंगालमधील आसनसोल इथं 44 ते 45 अंश सेल्सिअस तापमानाची नोंद झाली आहे. पर्यावरण आणि जल केंद्राच्या (CEEW) 2025 च्या जिल्हास्तरीय अहवालानुसार, भारतातील 734 जिल्ह्यांपैकी 417 जिल्हे, म्हणजेच निम्म्याहून अधिक, उच्च किंवा अति उच्च उष्णतेच्या धोक्याच्या क्षेत्रात आहेत. हवामान विभागानं अनेक राज्यांमध्ये तीव्र उष्णतेच्या लाटेचा इशाराही दिला आहे. बदलत्या हवामानामुळं, केवळ दिवसच उष्ण नाहीत, तर रात्रीसुद्धा उष्णतेपासून कोणताही दिलासा मिळत नाही; याला “उष्ण रात्री” म्हटलं जाते. जेव्हा किमान तापमान सामान्यपेक्षा 6.4 अंशांनी जास्त असते, तेव्हा त्याला “तीव्र उष्ण रात्र” म्हटले जाते आणि यामुळेच रात्री अधिक उष्ण होत आहेत.