Ujjani Dam Water Storage : उजनी धरणात पाणीसाठा उपलब्ध असतानाही पिण्याचे पाणी, शेतीचे सिंचन आणि नदीतील विसर्ग यांचा ताळमेळ राखण्याचे आव्हान वाढले आहे. सोलापूर जिल्ह्यातील पाणीटंचाईच्या पार्श्वभूमीवर उजनीतून भीमा नदीत पाणी सोडण्यात आले आहे. त्याचवेळी धरणाच्या साठवण क्षमतेत गाळामुळे झालेली घट आणि बॅकवॉटरमधील पाणीवापर यामुळे जलनियोजनाचा प्रश्न ऐरणीवर आला आहे. मग उजनीतील पाणीसाठ्यावर नेमका किती ताण आहे? पिण्याचे पाणी आणि सिंचन यांच्यात समतोल कसा राखला जाणार?

उजनीत ७७ टक्के उपयुक्त साठा; तरी चिंता का?

उजनी धरण हे पुणे, सोलापूर आणि अहिल्यानगर जिल्ह्यांतील अनेक भागांसाठी महत्त्वाचे जलस्रोत आहे. शेती, पिण्याच्या पाण्याच्या योजना आणि विविध औद्योगिक गरजांसाठी या धरणातील पाण्यावर अवलंबून राहावे लागते. उपलब्ध माहितीनुसार, २४ ऑक्टोबर रोजी धरणात १०५.११ टीएमसी स्थूल पाणीसाठा आणि ४१.४६ टीएमसी उपयुक्त पाणीसाठा असल्याची नोंद होती. उपयुक्त साठा ७७.३८ टक्के असल्याचाही उल्लेख करण्यात आला होता. मात्र, धरणातील पाणीसाठ्याची टक्केवारी जास्त असणे म्हणजे पाण्याची चिंता संपली, असे नाही. (dam water level)

उपलब्ध पाण्यातून पुढील अनेक महिन्यांचा पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा, जनावरांसाठी पाणी, सिंचन आणि इतर गरजा भागवाव्या लागतात. पाणी किती उपलब्ध आहे, त्यातील किती साठा राखून ठेवला आहे आणि किती पाणी वापरासाठी सोडले जात आहे, या तीन बाबी महत्त्वाच्या ठरतात. याशिवाय, धरणाच्या प्रत्यक्ष साठवण क्षमतेत गाळामुळे झालेली घट लक्षात घेणेही गरजेचे आहे. त्यामुळे साठ्याची टक्केवारी सांगताना तिचा आधार आणि प्रत्यक्ष उपयुक्त पाण्याचे प्रमाण स्पष्ट असणे आवश्यक आहे.

भीमा नदीत ४,५०० क्युसेकने पाणी सोडले

सोलापूर जिल्ह्यातील पिण्याच्या पाणीपुरवठा योजनांची गरज लक्षात घेऊन उजनी धरणातून भीमा नदीपात्रात पाणी सोडण्यात आले. २४ ऑक्टोबर रोजी सकाळी विसर्ग वाढवून एकूण ४,५०० क्युसेक करण्यात आल्याची माहिती समोर आली होती. या पाण्यामुळे नदीकाठच्या गावांतील पाणीपुरवठा योजनांना दिलासा मिळण्याची अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली. (bhima river)

मात्र, नदीत पाणी सोडणे म्हणजे धरणातील साठ्यातून पाणी बाहेर जाणे. त्यामुळे विसर्ग किती काळ सुरू राहतो, दररोज किती पाणी सोडले जाते आणि नदीकाठच्या योजनांना प्रत्यक्ष किती पाणी मिळते, याचा हिशेब महत्त्वाचा ठरतो. विसर्गाचा निर्णय घेताना पिण्याच्या पाण्याची तातडीची गरज आणि धरणातील पुढील महिन्यांसाठीचा राखीव साठा यांचा विचार करावा लागतो. (LS Marathi) 

बॅकवॉटरमधील उपसा किती? पाण्याच्या वापरावर देखरेख आवश्यक

उजनीच्या बॅकवॉटर परिसरातील पाण्याचा वापर सिंचनासह विविध कारणांसाठी केला जातो. पाणीपातळी कमी झाल्यावर जलाशयाचा विस्तार काही ठिकाणी आकुंचन पावल्याचे दिसू शकते. त्यामुळे बॅकवॉटरच्या काही भागांत पाणी मर्यादित पात्रात साचल्यासारखे दृश्य निर्माण होऊ शकते. या पार्श्वभूमीवर बॅकवॉटरमधून किती पाणी उपसले जाते, कोणत्या कारणासाठी उपसले जाते आणि त्यासाठी आवश्यक परवानग्या आहेत का, याची माहिती महत्त्वाची ठरते. (backwater level crisis)

अनधिकृत उपसा होत असल्यास त्यावर नियंत्रण ठेवणे आवश्यक आहे. मात्र, उपयुक्त साठ्यातील घट केवळ अनधिकृत उपशामुळेच होत आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी पुरेशी अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. जलसंपदा विभागाने पाणीउपशाचे प्रमाण, मंजूर वापर आणि प्रत्यक्ष वापर यांची माहिती नियमितपणे उपलब्ध करून दिल्यास जलनियोजनातील पारदर्शकता वाढू शकते. त्यातून पिण्याचे पाणी आणि शेतीसाठीच्या पाण्याचे वाटप करताना कोणत्या भागाला किती पाणी मिळते, हेही स्पष्ट होईल.

हेही वाचा : 8th Pay Commission : ८व्या वेतन आयोगाचे ५ महत्त्वाचे अपडेट्स! केंद्रीय कर्मचारी-पेन्शनधारकांसाठी काय बदलणार?

गाळामुळे उजनीची साठवण क्षमता घटली

उजनी धरणाच्या जलसाठ्याबाबत आणखी एक महत्त्वाची बाब समोर आली आहे. केंद्रीय जल आयोगाच्या २०२३ मधील जलसर्वेक्षणावर आधारित सप्टेंबर २०२६ मधील वृत्तानुसार, धरणात गाळ साचल्यामुळे त्याच्या एकूण साठवण क्षमतेत १६.४२ टक्के घट झाली आहे. या सर्वेक्षणानुसार, धरणाची मूळ एकूण साठवण क्षमता ११७.२५ टीएमसी होती; ती अंदाजे ९८ टीएमसीपर्यंत कमी झाल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. (dam water storage level)

त्याचप्रमाणे, उपयुक्त साठवण क्षमता ५३.५९ टीएमसीवरून ४७.१५ टीएमसी झाली आहे. यामुळे धरणात पाणी साठवण्याची प्रत्यक्ष क्षमता कमी झाल्याचा मुद्दा पुढे आला आहे. गाळ साचण्याचा परिणाम एका दिवसात दिसून येत नसला, तरी दीर्घकालीन जलनियोजनासाठी तो महत्त्वाचा असतो. धरणाची साठवण क्षमता कमी होत असेल, तर पावसाळ्यात जमा होणारे पाणी, उन्हाळ्यातील उपलब्धता आणि विविध वापरांसाठीचे नियोजन यांचा पुनर्विचार करावा लागतो.

पिण्याच्या पाण्याला प्राधान्य; शेतीचे गणित बिघडणार?

सोलापूर जिल्ह्यातील पाणी नियोजनात ऑगस्ट २०२७ पर्यंत पिण्याच्या पाण्याची गरज भागवण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आल्याचे ऑक्टोबरमधील वृत्तांत नमूद करण्यात आले आहे. उपलब्ध पाण्याचा वापर करताना प्रथम नागरिकांचे पिण्याचे पाणी, त्यानंतर जनावरांसाठी पाणी आणि चाऱ्याची गरज यांना प्राधान्य देण्यावर भर आहे. या निर्णयाचा परिणाम शेतीच्या सिंचनावर होण्याची शक्यता आहे. उजनीच्या पाण्यावर अवलंबून असलेल्या भागांतील ऊस आणि अन्य नगदी पिकांसाठी पाणी उपलब्ध होणे महत्त्वाचे असते.

पिण्याच्या पाण्यासाठी साठा राखून ठेवताना सिंचनासाठी पाणी देण्यावर मर्यादा आल्यास शेतकऱ्यांना पिकांचे नियोजन बदलावे लागू शकते. त्यामुळे जलसंपदा विभागासमोर पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार प्राधान्यक्रम ठरवण्याचे आव्हान आहे. एका बाजूला नागरिकांच्या पिण्याच्या पाण्याची हमी आणि दुसऱ्या बाजूला शेतीचे उत्पादन व शेतकऱ्यांचे आर्थिक नुकसान टाळणे, या दोन्ही गरजांचा समतोल राखावा लागणार आहे.

उजनीच्या पाण्याचे नियोजन कसे सुधारता येईल?

उजनीतील उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर करण्यासाठी सर्वप्रथम पाणीसाठ्याची अद्ययावत आणि स्पष्ट आकडेवारी उपलब्ध असणे गरजेचे आहे. धरणातील उपयुक्त साठा, राखीव पाणी, नदीतील विसर्ग आणि कालव्यांमधून होणारा वापर यांची नियमित माहिती सार्वजनिक केल्यास नागरिक आणि शेतकऱ्यांना परिस्थिती समजण्यास मदत होईल. बॅकवॉटर आणि नदीपात्रातील पाणीउपशावर देखरेख ठेवणे, अनधिकृत उपसा आढळल्यास नियमांनुसार कारवाई करणे, पाणीगळती रोखणे आणि शेतीत ठिबक सिंचनासारख्या पद्धतींचा वापर वाढवणे, हे उपायही महत्त्वाचे ठरू शकतात.

उद्योगांमध्ये पाण्याचा पुनर्वापर वाढवणे आणि उपलब्ध साठ्याच्या मर्यादेनुसार पाणीवाटपाचे नियोजन करणे आवश्यक आहे. उजनी धरणात पाणी किती आहे, याबरोबरच ते पाणी किती काळ पुरणार आहे, हा अधिक महत्त्वाचा प्रश्न आहे. बॅकवॉटरमधील उपसा, भीमा नदीतील विसर्ग, पिण्याच्या पाण्याची गरज आणि सिंचन यांचा एकत्रित विचार करूनच या प्रश्नाचे उत्तर मिळू शकते. त्यामुळे उजनीच्या पाण्याबाबत केवळ साठ्याची टक्केवारी नव्हे, तर पाण्याचे व्यवस्थापन आणि वापराची पारदर्शकता यांवरही लक्ष देणे गरजेचे आहे.