Ganpati Visarjan : गणेशोत्सव म्हटलं की घराघरात आणि सार्वजनिक मंडळांमध्ये बाप्पाच्या आगमनाचा उत्साह पाहायला मिळतो. ढोल-ताशांचा गजर, आरती, मोदकांचा नैवेद्य आणि बाप्पाच्या जयघोषाने संपूर्ण वातावरण भक्तिमय होते. मात्र, गणपती बाप्पाच्या विसर्जनानंतर मूर्तीचे नेमके काय होते, निर्माल्याचे काय केले जाते आणि विसर्जनानंतर त्या पाण्याचे व्यवस्थापन कसे केले जाते, याबाबत अनेकांना उत्सुकता असते.
गणेश विसर्जन हा गणेशोत्सवातील अत्यंत भावनिक टप्पा मानला जातो. ‘गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या’ असा जयघोष करत भाविक बाप्पाला निरोप देतात. काही जण घरच्या घरी बादली, टब किंवा कृत्रिम विसर्जन कुंडात मूर्तीचे विसर्जन करतात, तर सार्वजनिक गणेशमूर्तींसाठी प्रशासनाकडून तयार करण्यात आलेल्या विसर्जन स्थळांचा वापर केला जातो.
विसर्जनानंतर गणेशमूर्तीचे काय होते? ( Ganpati Visarjan )
गणेशमूर्ती कोणत्या साहित्यापासून तयार केली आहे, यावर विसर्जनानंतरची प्रक्रिया मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असते. शाडू माती किंवा इतर नैसर्गिक आणि पाण्यात सहज विरघळणाऱ्या साहित्यापासून तयार केलेल्या मूर्ती पाण्यात हळूहळू विरघळतात.
मात्र मोठ्या आकाराच्या किंवा विविध प्रकारच्या रंग व साहित्याचा वापर केलेल्या मूर्तींच्या विसर्जनानंतर प्रशासनाला अतिरिक्त व्यवस्थापन करावे लागू शकते. अनेक शहरांमध्ये नैसर्गिक जलस्रोतांवरील परिणाम कमी करण्यासाठी कृत्रिम विसर्जन कुंड, हौद किंवा विशेष तलाव तयार केले जातात. विसर्जनानंतर मूर्तीचे अवशेष वेगळे करून त्यांची विल्हेवाट लावणे किंवा योग्य पद्धतीने प्रक्रिया करणे, ही स्थानिक प्रशासनाची जबाबदारी असते. यासाठी शहरानुसार वेगवेगळ्या पद्धती वापरल्या जाऊ शकतात.
गणपतीच्या पूजेदरम्यान मोठ्या प्रमाणात फुले, हार, दुर्वा, पाने आणि इतर पूजेचे साहित्य जमा होते. या पूजेच्या साहित्याला निर्माल्य ( Ganpati Nirmalya ) म्हटले जाते. निर्माल्य थेट नदी, तलाव किंवा समुद्रात टाकण्याऐवजी त्याचे स्वतंत्र संकलन करणे पर्यावरणाच्या दृष्टीने अधिक योग्य ठरते. अनेक ठिकाणी महापालिका आणि स्थानिक संस्था गणेशोत्सवाच्या काळात निर्माल्य संकलन केंद्रे उभारतात. संकलित निर्माल्यापासून काही ठिकाणी कंपोस्ट किंवा सेंद्रिय खत तयार केले जाते. त्यामुळे धार्मिक श्रद्धा जपत निर्माल्याचा पुनर्वापर करण्याचा प्रयत्न केला जातो.
हेही वाचा : लालबागच्या राजाचे प्रथम दर्शन! बाप्पाचा राजेशाही थाट पाहून भक्त भारावले; पहिल्या झलकने सोशल मीडियावर धुमाकूळ
विसर्जनासाठी कृत्रिम तलावांचा वापर का वाढतोय?
दरवर्षी गणेशोत्सवात मोठ्या प्रमाणावर गणेशमूर्तींचे विसर्जन होते. त्यामुळे नैसर्गिक जलस्रोतांवरील ताण कमी करण्यासाठी अनेक शहरांमध्ये कृत्रिम विसर्जन तलाव किंवा फिरते विसर्जन कुंड तयार केले जातात. यामुळे मूर्तींचे विसर्जन नियंत्रित पद्धतीने करता येते. विसर्जनाच्या ठिकाणी गर्दीचे व्यवस्थापन, सुरक्षा आणि स्वच्छता राखणेही प्रशासनाला तुलनेने सोपे जाते.
विशेषतः पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवाला प्रोत्साहन देण्यासाठी भाविकांनी स्थानिक प्रशासनाने उपलब्ध करून दिलेल्या पर्यायी विसर्जन सुविधांचा वापर करण्याचे आवाहन केले जाते.
घरच्या गणपतीचे विसर्जन करताना काय काळजी घ्यावी? ( Ganpati Visarjan )
घरगुती गणपतीचे विसर्जन घरीच करण्याचा निर्णय घेतल्यास स्वच्छ पाण्याने भरलेल्या मोठ्या टब किंवा योग्य पात्राचा वापर करता येतो. मूर्ती विरघळल्यानंतर त्या पाण्याचा वापर झाडांसाठी करण्याबाबत स्थानिक पर्यावरणीय मार्गदर्शक तत्त्वे तपासणे योग्य ठरेल.
मात्र मूर्तीवर वापरलेले रंग, सजावटीचे साहित्य किंवा इतर वस्तू पाण्यात मिसळणार नाहीत याची काळजी घ्यावी. फुले, हार आणि इतर निर्माल्य वेगळे काढून त्याची योग्य पद्धतीने विल्हेवाट लावावी.
मूर्तीची सजावटही महत्त्वाची
गणपतीची सजावट करताना थर्माकोल, प्लास्टिक, कृत्रिम फुले आणि इतर एकदाच वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंचा वापर कमी करण्याचा प्रयत्न करता येतो. कापड, कागद, लाकूड, माती आणि पुनर्वापर करता येणाऱ्या वस्तूंचा वापर केल्यास सजावट आकर्षक राहण्यासोबत कचऱ्याचे प्रमाणही कमी करता येते.
तसेच गणपतीच्या मूर्तीवर कोणते रंग वापरले आहेत, याकडेही लक्ष देणे महत्त्वाचे आहे. मूर्ती खरेदी करताना पर्यावरणपूरक पर्यायाबाबत मूर्तिकाराकडून माहिती घेता येते.
बाप्पाला निरोप, पण पर्यावरणाची जबाबदारीही ( Ganpati Visarjan 2026 )
गणपती विसर्जन हा भाविकांसाठी भावनिक क्षण असतो. मात्र श्रद्धेसोबत पर्यावरणाची जबाबदारी जपणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. जलप्रदूषण टाळणे, निर्माल्य वेगळे संकलित करणे, प्लास्टिकचा वापर कमी करणे आणि प्रशासनाच्या विसर्जन व्यवस्थेचा योग्य वापर करणे, या छोट्या गोष्टींमधून मोठा फरक पडू शकतो.
गणेशोत्सव हा केवळ उत्सव नसून श्रद्धा, संस्कृती आणि सामाजिक जबाबदारीचा संगम आहे. त्यामुळे बाप्पाचे आगमन ज्या उत्साहात करतो, त्याच जबाबदारीने आणि पर्यावरणपूरक पद्धतीने बाप्पाला निरोप देणेही गरजेचे आहे.
