• भाजीपाल्याच्या आणि फळांच्या सालींपासून घरच्या घरी तयार करा नैसर्गिक कंपोस्ट.

• ओला आणि सुका कचरा वेगळा ठेवून दुर्गंधीविरहित खत तयार करण्याची सोपी पद्धत.

• तयार कंपोस्टचा बाल्कनी गार्डनमधील झाडांसाठी योग्य वापर कसा करावा?

How to Make Compost at Home : स्वयंपाकघरात रोज निर्माण होणाऱ्या ओल्या कचऱ्याचे काय करायचे, असा प्रश्न अनेकांना पडतो. भाजीपाल्याच्या साली, फळांच्या साली, चहाचा वापरलेला चोथा आणि इतर जैविक कचरा आपण अनेकदा थेट कचरापेटीत टाकतो.

मात्र, याच कचऱ्यापासून घरच्या घरी झाडांसाठी उपयुक्त असे नैसर्गिक कंपोस्ट खत तयार करता येते. विशेष म्हणजे, यासाठी महागड्या साहित्याची किंवा मोठ्या जागेची गरज नाही. अगदी छोट्या घरात किंवा बाल्कनीमध्येही तुम्ही कंपोस्ट तयार करू शकता. चला तर जाणून घेऊया, घरच्या घरी कंपोस्ट खत तयार करण्याची सोपी पद्धत!

१. घरगुती कंपोस्ट खत म्हणजे काय?

घरगुती कंपोस्ट खत म्हणजे स्वयंपाकघरातून निघणाऱ्या जैविक कचऱ्याचे नैसर्गिक प्रक्रियेद्वारे विघटन करून तयार केलेले सेंद्रिय खत. भाजीपाल्याच्या साली, फळांचे अवशेष, चहाचा चोथा, वाळलेली पाने यांसारख्या पदार्थांचे सूक्ष्मजीवांच्या मदतीने विघटन होते आणि त्यातून भुसभुशीत, गडद रंगाचे कंपोस्ट तयार होते. या खतामुळे मातीमध्ये सेंद्रिय घटक वाढण्यास मदत होते. मातीची रचना सुधारते आणि पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता वाढण्यास हातभार लागतो. त्यामुळे कुंड्यांमधील झाडांच्या वाढीसाठी कंपोस्ट उपयुक्त ठरू शकते.

२. कंपोस्ट तयार करण्यासाठी कोणत्या वस्तू लागतात?

घरच्या घरी कंपोस्ट तयार करण्यासाठी फारशा वस्तूंची आवश्यकता नसते. घरात सहज उपलब्ध असणाऱ्या काही गोष्टींच्या मदतीने तुम्ही ही प्रक्रिया सुरू करू शकता. (Ingredient)

आवश्यक साहित्य :

• झाकण असलेली प्लास्टिक किंवा मातीची बादली.

• भाजीपाल्याच्या आणि फळांच्या साली.

• वाळलेली पाने किंवा कागदाचे छोटे तुकडे.

• नारळाच्या शेंड्या किंवा कोरडा पालापाचोळा.

• थोडे जुने कंपोस्ट किंवा माती.

• हवा खेळती राहण्यासाठी बादलीला छोटी छिद्रे.

लक्षात ठेवा, कंपोस्ट तयार करण्यासाठी ओलसर आणि कोरड्या पदार्थांचे योग्य प्रमाण राखणे महत्त्वाचे आहे.

३. भाजीपाल्याच्या सालींपासून खत कसे तयार करावे?

भाजीपाल्याच्या सालींपासून कंपोस्ट तयार करणे अगदी सोपे आहे. त्यासाठी खालील पद्धतीचा अवलंब करा.

स्टेप १ : सर्वप्रथम भाजीपाल्याच्या आणि फळांच्या साली वेगळ्या गोळा करा. त्यांचे छोटे तुकडे केल्यास विघटनाची प्रक्रिया वेगाने होण्यास मदत होते.

स्टेप २ : एका बादलीच्या तळाशी वाळलेली पाने, कागदाचे तुकडे किंवा नारळाच्या शेंड्यांचा थर तयार करा.

स्टेप ३ : त्यावर भाजीपाल्याच्या साली आणि फळांचे अवशेष टाका. त्यानंतर पुन्हा वाळलेल्या पानांचा थर द्या.

स्टेप ४ : प्रत्येक ओल्या कचऱ्याच्या थरावर कोरडा कचरा टाकत राहा. यामुळे अतिरिक्त ओलावा कमी होण्यास आणि दुर्गंधी टाळण्यास मदत होते.

स्टेप ५ : बादलीमध्ये थोडे जुने कंपोस्ट किंवा माती मिसळा. बादलीचे झाकण पूर्णपणे हवाबंद ठेवू नका. योग्य वायुवीजनासाठी छिद्रे असणे आवश्यक आहे.

स्टेप ६ : मिश्रण अधूनमधून हलवा. ते खूप कोरडे वाटल्यास थोडे पाणी शिंपडा. मात्र, पाणी साचणार नाही याची काळजी घ्या.

अशा प्रकारे काही आठवड्यांत जैविक कचऱ्याचे कंपोस्टमध्ये रूपांतर होण्यास सुरुवात होते.

४. ओला आणि सुका कचरा वेगळा कसा करावा?

कंपोस्ट खत चांगल्या दर्जाचे तयार होण्यासाठी ओला आणि सुका कचरा वेगळा ठेवणे महत्त्वाचे आहे.घरगुती कंपोस्ट खत तयार करण्यासाठी ओला आणि सुका कचरा योग्य प्रमाणात एकत्र मिसळणे गरजेचे असते. ओल्या कचऱ्यामध्ये भाजीपाल्याच्या साली, फळांच्या साली, वापरलेला चहाचा चोथा, कॉफीचे अवशेष आणि फुलांचे अवशेष यांचा समावेश होतो. तर सुक्या कचऱ्यामध्ये झाडांची वाळलेली पाने, कागदाचे छोटे तुकडे, कार्डबोर्डचे तुकडे, नारळाच्या शेंड्या आणि लाकडाचा बारीक भुसा वापरता येतो.  (dry and wet west)

ओल्या कचऱ्यातून कंपोस्टसाठी आवश्यक ओलावा मिळतो, तर सुका कचरा अतिरिक्त ओलावा शोषून घेण्यास आणि मिश्रणात हवा खेळती ठेवण्यास मदत करतो. त्यामुळे दोन्ही प्रकारच्या कचऱ्याचे योग्य संतुलन राखणे महत्त्वाचे आहे. साधारणपणे ओल्या कचऱ्याच्या तुलनेत अधिक प्रमाणात सुका कचरा ठेवणे उपयुक्त ठरते. सुरुवातीला ओला आणि सुका कचरा साधारण १:२ या प्रमाणात मिसळून पाहू शकता. मिश्रण खूप ओले किंवा दुर्गंधीयुक्त होत असल्यास सुका कचरा वाढवा.

कंपोस्टमध्ये काय टाकू नये?

मांस, मासे, हाडे, दुग्धजन्य पदार्थ, तेलकट अन्न, शिजवलेले मसालेदार पदार्थ आणि पाळीव प्राण्यांची विष्ठा घरगुती साध्या कंपोस्टमध्ये टाकणे टाळा. यामुळे दुर्गंधी आणि कीटकांचा त्रास होऊ शकतो.

५. कंपोस्ट तयार होण्यासाठी किती दिवस लागतात?

कंपोस्ट तयार होण्यासाठी साधारणपणे २ ते ४ महिने लागू शकतात. मात्र, हा कालावधी वापरलेल्या साहित्याचा प्रकार, तुकड्यांचा आकार, ओलावा, तापमान आणि वायुवीजन यावर अवलंबून असतो. कंपोस्ट तयार झाल्याची काही महत्त्वाची लक्षणे आहेत. कंपोस्ट खत पूर्णपणे तयार झाले आहे की नाही, हे त्याच्या रंग, पोत आणि वासावरून ओळखता येते. तयार कंपोस्टचा रंग साधारणपणे गडद तपकिरी किंवा काळसर असतो आणि त्याचा पोत भुसभुशीत, मातीसारखा दिसतो.

यामध्ये टाकलेल्या भाजीपाल्याच्या आणि फळांच्या सालींचे मूळ स्वरूप जवळजवळ नाहीसे झालेले असते. तसेच, तयार खताला कुजलेल्या कचऱ्यासारखा दुर्गंध येण्याऐवजी ओल्या मातीसारखा नैसर्गिक सुगंध येतो. ही लक्षणे दिसू लागल्यास कंपोस्ट खत वापरण्यास तयार झाले आहे, असे समजावे. खत तयार झाल्यानंतर ते लगेच वापरण्याऐवजी काही दिवस स्थिर होऊ द्यावे. अपूर्ण विघटन झालेले कंपोस्ट झाडांना वापरणे टाळा. (wet west)

६. कंपोस्ट तयार करताना कोणत्या चुका टाळाव्यात?

कंपोस्ट तयार करताना काही छोट्या चुका झाल्यास खत तयार होण्यास उशीर होऊ शकतो किंवा दुर्गंधी निर्माण होऊ शकते. कंपोस्ट खत तयार करताना काही चुका टाळणे आवश्यक आहे. अनेकदा बादलीमध्ये जास्त पाणी टाकल्यामुळे ओलावा वाढतो आणि कुजण्याची प्रक्रिया योग्य पद्धतीने होत नाही. तसेच, ओल्या कचऱ्याच्या तुलनेत सुका कचरा कमी वापरल्यास दुर्गंधी निर्माण होऊ शकते. कंपोस्टच्या बादलीमध्ये हवा खेळती राहण्यासाठी योग्य वायुवीजन असणेही महत्त्वाचे आहे. याशिवाय, भाजीपाल्याच्या मोठ्या साली थेट टाकण्याऐवजी त्यांचे छोटे तुकडे करावेत, जेणेकरून त्यांचे विघ (Compost)

७. तयार खताचा बाल्कनी गार्डनमध्ये कसा वापर करावा?

घरच्या घरी तयार केलेले कंपोस्ट खत बाल्कनीतील कुंड्यांमधील झाडांसाठी वापरता येते. यामुळे मातीतील सेंद्रिय घटक वाढण्यास आणि झाडांना पोषक वातावरण मिळण्यास मदत होते. तयार झालेले कंपोस्ट खत बाल्कनी गार्डनमधील झाडांसाठी वापरणे अगदी सोपे आहे. यासाठी सर्वप्रथम कुंडीतील मातीचा वरचा थर थोडासा सैल करून त्यामध्ये कंपोस्ट खत मिसळा. कुंडीच्या आकारानुसार सुरुवातीला एक ते दोन मूठ खत वापरू शकता. खत टाकताना ते झाडाच्या खोडाला थेट चिकटणार नाही, याची काळजी घ्या. (balcony garden)

त्यानंतर आवश्यकतेनुसार झाडांना पाणी द्या. प्रत्येक झाडाची वाढ, प्रकार आणि कुंडीचा आकार लक्षात घेऊन खताचे प्रमाण ठरवावे. नियमित आणि योग्य प्रमाणात कंपोस्टचा वापर केल्यास मातीतील सेंद्रिय घटक वाढण्यास मदत होते. फुलझाडे, शोभेची झाडे आणि बाल्कनीतील अनेक प्रकारच्या कुंड्यांमध्ये कंपोस्ट वापरता येते. मात्र, प्रत्येक झाडाला एकाच प्रमाणात खत देणे योग्य नाही. स्वयंपाकघरातील ओला कचरा म्हणजे केवळ टाकून देण्याची वस्तू नाही, तर त्यापासून झाडांसाठी उपयुक्त नैसर्गिक खत तयार करता येते. घरच्या घरी कंपोस्ट तयार केल्यामुळे कचऱ्याचे प्रमाण कमी करण्यास मदत होते आणि बागकामासाठी सेंद्रिय खताचा पर्याय उपलब्ध होतो. त्यामुळे आजपासूनच किचनमधील भाजीपाल्याच्या साली फेकण्याऐवजी त्यांचा योग्य वापर करा आणि आपल्या बाल्कनी गार्डनला हिरवेगार बनवा!