Karjat Hydro Power Project: महाराष्ट्रातील सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांमध्ये प्रस्तावित जलविद्युत प्रकल्पावरून सध्या मोठा वाद निर्माण झाला आहे. रायगड जिल्ह्यातील कर्जत तालुक्यात टोरंट पॉवर कंपनीकडून तब्बल ३ हजार मेगावॅट क्षमतेचा जलविद्युत प्रकल्प उभारण्याचे नियोजन आहे. या प्रकल्पासाठी सुमारे १३ हजार ५०५ कोटी रुपयांचा खर्च अपेक्षित आहे. एका बाजूला राज्याची विजेची गरज पूर्ण करण्यासाठी हा प्रकल्प महत्त्वाचा असल्याचा दावा कंपनीकडून केला जात आहे, तर दुसरीकडे हजारो झाडांची तोड, जंगलातील जैवविविधता आणि आदिवासींच्या हक्कांवरून प्रकल्पाला विरोध होत आहे.

मात्र, हा कर्जत जलविद्युत प्रकल्प नेमका काय आहे? त्यामध्ये वीज कशी तयार होणार? महाराष्ट्राला त्याचा किती फायदा होऊ शकतो? प्रकल्प उभारण्यासाठी काय काय करावं लागणार आणि हजारो झाडांच्या तोडीची गरज का निर्माण झाली आहे? जाणून घेऊया सविस्तर.

Karjat Hydro Power Project: कर्जत जलविद्युत प्रकल्प नेमका काय आहे?

कर्जत तालुक्यात प्रस्तावित असलेल्या या प्रकल्पाचे अधिकृत नाव सैदोंगर-१ कर्जत पंप्ड स्टोरेज प्रकल्प (Saidongar-1 Karjat Pumped Storage Project) असे आहे.

टोरंट पॉवर समूहाशी संबंधित टोरंट पीएसएच-३ प्रायव्हेट लिमिटेड ही कंपनी हा प्रकल्प विकसित करत आहे.

या प्रकल्पाची प्रस्तावित क्षमता ३,००० मेगावॅट असून, रायगड जिल्ह्यातील सैदोंगर, पाली तर्फ कोथळ खलाटी, आंबोट, ढाक आणि परिसरातील गावांमध्ये त्याची उभारणी नियोजित आहे. या प्रकल्पाचं वैशिष्ट्य म्हणजे तो पारंपरिक धरणावरील जलविद्युत प्रकल्पापेक्षा वेगळ्या पद्धतीने काम करणार आहे. यामध्ये एकाच पाण्याचा वारंवार वापर करून आवश्यकतेनुसार वीज तयार करता येईल.

Pumped Storage Hydro Power: पाण्यापासून वीज नेमकी कशी तयार होणार?

हा प्रकल्प समजून घेण्यासाठी त्याची कार्यपद्धती जाणून घेणं महत्त्वाचं आहे. सामान्य जलविद्युत प्रकल्पात उंचावर साठवलेलं पाणी खाली सोडलं जातं. त्या पाण्याच्या वेगामुळे टर्बाइन फिरते आणि जनरेटरच्या मदतीने वीज तयार होते.

मात्र, कर्जतचा प्रकल्प ‘पंप्ड स्टोरेज’ तंत्रज्ञानावर आधारित आहे. यामध्ये दोन जलाशय असतील. एक डोंगराच्या उंच भागात आणि दुसरा खालच्या भागात. ज्यावेळी वीज स्वस्त किंवा अतिरिक्त प्रमाणात उपलब्ध असेल, त्यावेळी खालच्या जलाशयातील पाणी पंपाच्या मदतीने वरच्या जलाशयात नेलं जाईल.

त्यानंतर संध्याकाळी किंवा विजेची मागणी मोठ्या प्रमाणात वाढल्यावर वरच्या जलाशयातील पाणी पुन्हा खाली सोडलं जाईल. हे पाणी टर्बाइन फिरवेल आणि त्यातून वीज तयार होईल. म्हणजेच हा प्रकल्प केवळ वीज तयार करणारा नसून, विजेची ऊर्जा पाण्याच्या स्वरूपात साठवून ठेवणारी एक मोठी बॅटरी म्हणून काम करणार आहे.

मात्र, पाणी पुन्हा उंचावर नेण्यासाठीही वीज खर्च होते. त्यामुळे या प्रक्रियेत वापरलेल्या विजेपेक्षा अधिक वीज निर्माण होत नाही. अतिरिक्त किंवा कमी दरातील ऊर्जा साठवून ती गरजेच्या वेळी उपलब्ध करून देणे, हा या प्रकल्पाचा मुख्य उद्देश आहे.

हेही वाचा : सह्याद्रीच्या जंगलतोडीमागे इलेक्टोरल बाँड्सचं कनेक्शन? चार पक्षांनी घेतलेत कोट्यावधी रुपये..!

Karjat Power Project Capacity: महाराष्ट्राला किती वीज मिळणार?

कर्जतच्या या प्रकल्पाची प्रस्तावित क्षमता ३,००० मेगावॅट आहे. प्रकल्पाच्या आराखड्यानुसार दररोज सुमारे सहा तास पूर्ण क्षमतेने वीजनिर्मिती करण्याचे नियोजन आहे. याचा अर्थ, पूर्ण क्षमतेने सहा तास प्रकल्प चालल्यास एका दिवसात सुमारे १ कोटी ८० लाख युनिट वीज उपलब्ध होऊ शकते.

टोरंट पॉवरच्या दाव्यानुसार, या प्रकल्पातून वर्षाला सुमारे ६५७ कोटी युनिट वीज उपलब्ध होऊ शकते. ही क्षमता संध्याकाळच्या वेळेतील सुमारे ५५ लाख घरांच्या वीजवापराच्या गरजेएवढी असल्याचा कंपनीचा अंदाज आहे.

मात्र, हा प्रकल्प सुरू झाल्यानंतर प्रत्यक्ष किती वीज उपलब्ध होईल, हे त्याच्या कार्यक्षमतेवर, पाण्याच्या उपलब्धतेवर आणि दैनंदिन संचालनावर अवलंबून असेल.

Karjat Hydro Project Benefits: महाराष्ट्राला या प्रकल्पाचे काय फायदे होऊ शकतात?

या प्रकल्पाचा सर्वांत महत्त्वाचा फायदा म्हणजे विजेची मागणी आणि पुरवठा यामधील तफावत कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

महाराष्ट्रात दिवसा सौरऊर्जेची निर्मिती मोठ्या प्रमाणात होत असली, तरी सूर्यास्तानंतर सौरऊर्जेचे उत्पादन घटते. दुसरीकडे संध्याकाळी घरगुती, व्यावसायिक आणि औद्योगिक विजेची मागणी वाढू शकते. अशा वेळी पंप्ड स्टोरेज प्रकल्पामध्ये दिवसा साठवलेली ऊर्जा संध्याकाळी वापरता येऊ शकते.

त्यामुळे सौर आणि पवनऊर्जेसारख्या नवीकरणीय ऊर्जेचा अधिक प्रभावी वापर करणे, वीजपुरवठ्यात स्थिरता राखणे आणि कोळशावर आधारित काही वीजनिर्मितीची गरज कमी करणे शक्य होऊ शकते.

कंपनीच्या अंदाजानुसार, या प्रकल्पामुळे पर्यायी कोळसाआधारित वीजनिर्मितीच्या तुलनेत वर्षाला सुमारे ४३ लाख टन कोळशाचा वापर आणि ५८ लाख टनांहून अधिक कार्बन डायऑक्साइड उत्सर्जन टाळण्याची क्षमता असू शकते. हे कंपनीचे अंदाज असून प्रत्यक्ष पर्यावरणीय फायदा प्रकल्पातील विजेचा स्रोत आणि संचालनाच्या पद्धतीवर अवलंबून असेल.

Karjat Hydro Power Project Construction: प्रकल्पासाठी नेमकं काय काय बांधावं लागणार?

या प्रकल्पासाठी डोंगराच्या उंच भागात आणि खालच्या भागात असे दोन मोठे जलाशय उभारण्याचे नियोजन आहे. प्रकल्पाच्या पर्यावरणीय अभ्यासानुसार वरच्या जलाशयाची साठवण क्षमता सुमारे १.५९ कोटी घनमीटर, तर खालच्या जलाशयाची क्षमता सुमारे २.९ कोटी घनमीटर असेल.

याशिवाय पाणी वर-खाली नेण्यासाठी मोठे जलवाहक मार्ग, बोगदे, पंप, टर्बाइन, जनरेटर, भूमिगत किंवा इतर नियोजित वीजगृह संरचना, ट्रान्सफॉर्मर आणि वीजवाहिन्यांची उभारणी करावी लागणार आहे. बांधकाम साहित्याची वाहतूक, नवीन प्रवेशरस्ते, खोदकामातून निघालेल्या दगड-मातीची विल्हेवाट आणि कामगारांसाठी आवश्यक सुविधांची व्यवस्थाही करावी लागणार आहे.

प्रकल्पाच्या प्रारूप आराखड्यात बांधकामासाठी सुमारे ४२ महिन्यांचा कालावधी अपेक्षित असल्याचे नमूद करण्यात आले होते. मात्र, प्रत्यक्ष कामाची प्रगती आणि मंजुरीशी संबंधित प्रक्रियांनुसार हा कालावधी बदलू शकतो.

हेही वाचा : पवार-अदानींच्या 30 वर्षांच्या मैत्रीची कहाणी काय? 2019 च्या बैठकीत काय घडलं?

Karjat Tree Cutting Controversy: प्रकल्पासाठी ३२ हजार झाडं का तोडली जाणार?

कर्जत जलविद्युत प्रकल्पाबाबत निर्माण झालेला सर्वांत मोठा वाद म्हणजे जंगलतोड. या प्रकल्पासाठी एकूण ३७७ हेक्टर जमिनीची गरज असून, त्यापैकी सुमारे २३३ हेक्टर वनजमीन आणि १४४ हेक्टर बिगरवनजमीन आहे.

जलाशयांची उभारणी, प्रकल्पाच्या इतर संरचना, वाहतूक रस्ते आणि संबंधित कामांसाठी जागा आवश्यक आहे. या कारणांमुळे प्रकल्प क्षेत्रातील ३२,४९० झाडांच्या तोडीला परवानगी देण्यात आल्याचा मुद्दा चर्चेत आहे.

ऑक्टोबर महिन्यात जवळपास १,१०० झाडं तोडल्यानंतर स्थानिक नागरिक आणि पर्यावरणप्रेमींच्या विरोधामुळे जंगलतोड थांबवण्यात आली.

सह्याद्रीचा हा भाग जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. त्यामुळे मोठ्या प्रमाणातील जंगलतोडीचा वन्यजीव, स्थानिक पाणीस्रोत, मातीची धूप आणि पर्यावरणीय संतुलनावर काय परिणाम होईल, असे प्रश्न उपस्थित होत आहेत.

Karjat Hydro Project Water: या प्रकल्पासाठी पाणी कुठून आणणार?

या प्रकल्पात पाण्याचा पुनर्वापर करण्याचे नियोजन असले, तरी सुरुवातीला जलाशयांमध्ये पाणी साठवावे लागणार आहे. याशिवाय बाष्पीभवन आणि इतर कारणांमुळे होणारी पाण्याची घटही भरून काढावी लागेल.

प्रकल्पाच्या आराखड्यात खालचा जलाशय पेज नदीच्या परिसरात उभारण्याची योजना आहे. टोरंट पॉवरच्या म्हणण्यानुसार, प्रकल्पातील पाण्याची गरज प्रामुख्याने पावसाळ्यातील पाण्यावर आधारित असेल.

मात्र, स्थानिक पाणीपुरवठा, नदीचा प्रवाह आणि शेतीवर दीर्घकालीन परिणाम होणार नाहीत याची खात्री करणे आवश्यक असल्याचे पर्यावरणासंबंधी प्रश्न उपस्थित करणाऱ्यांचे म्हणणे आहे.

Karjat Project Employment: स्थानिकांना किती रोजगार मिळणार?

प्रकल्पाच्या बांधकामाच्या टप्प्यात सुमारे २,००० रोजगार निर्माण होऊ शकतात, असा कंपनीच्या प्रस्तावातील अंदाज आहे. यामध्ये अभियांत्रिकी, बांधकाम, वाहतूक, यंत्रसामग्री, सुरक्षा आणि इतर संबंधित कामांचा समावेश असू शकतो.

कंपनीने स्थानिक आदिवासींसाठी आरोग्य, शिक्षण आणि कौशल्यविकासाच्या सुविधा उभारण्याचीही योजना मांडली आहे. मात्र, प्रकल्प पूर्ण झाल्यानंतर किती कायमस्वरूपी रोजगार मिळतील, याबाबत स्वतंत्र आणि स्पष्ट आकडेवारी महत्त्वाची ठरणार आहे.

Karjat Hydro Project Opposition: स्थानिक आदिवासी आणि पर्यावरणप्रेमींचा विरोध का?

प्रकल्पासाठी प्रस्तावित असलेल्या जंगलावर अनेक आदिवासी कुटुंबांची उपजीविका अवलंबून आहे. जंगलातून मिळणारा लाकूडफाटा, इतर वनउत्पादने आणि स्थानिक नैसर्गिक संसाधनांचा वापर करून ही कुटुंबे आपला उदरनिर्वाह करतात.

त्यामुळे जंगलतोड झाल्यास त्यांच्या जीवनावर परिणाम होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.

वनहक्क कायद्यानुसार स्थानिक आदिवासींचे हक्क निश्चित झाले आहेत का, ग्रामसभेची आवश्यक संमती मिळाली आहे का आणि प्रकल्पाच्या मंजुरीतील सर्व अटी पूर्ण झाल्या आहेत का, यावरूनही वाद निर्माण झाला आहे.

दरम्यान, टोरंट पॉवरने भिमाशंकर वन्यजीव अभयारण्य आणि त्याच्या अधिसूचित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या बाहेर हा प्रकल्प असल्याचे स्पष्ट केले आहे. प्रकल्पासाठी आवश्यक पर्यावरणीय आणि वनविषयक मंजुरी मिळाल्याचा कंपनीचा दावा आहे.

प्रकल्पाबाबत आता काय घडतंय? (karjat tree cutting)

कर्जत प्रकल्पासाठी २३३ हेक्टर वनजमीन वळवण्याच्या निर्णयाला राष्ट्रीय हरित लवादात आव्हान देण्यात आले आहे.

या याचिकेत वनहक्क कायद्याची अंमलबजावणी, ग्रामसभेची संमती आणि मंजुरी प्रक्रियेबाबत प्रश्न उपस्थित करण्यात आले आहेत.

राष्ट्रीय हरित लवादाने याचिका सुनावणीसाठी स्वीकारली असून संबंधित पक्षांना उत्तर दाखल करण्याचे निर्देश दिले आहेत. पुढील सुनावणी १७ डिसेंबर २०२६ रोजी होणार आहे.

त्यामुळे प्रकल्पाच्या अंमलबजावणीबाबत पुढील कायदेशीर प्रक्रिया महत्त्वाची ठरणार आहे.

Karjat Hydro Power Project: विकासासाठी प्रकल्प आवश्यक की पर्यावरणाचं नुकसान मोठं?

कर्जतच्या या जलविद्युत प्रकल्पामुळे महाराष्ट्राला मोठ्या प्रमाणात वीज साठवण्याची क्षमता मिळू शकते. विशेषतः सौर आणि पवनऊर्जेचा अधिक प्रभावी वापर करण्यासाठी अशा प्रकल्पांची भूमिका महत्त्वाची असू शकते.

मात्र, या फायद्यांसोबत हजारो झाडांची तोड, स्थानिक आदिवासींचे हक्क, पाण्याचा वापर आणि जैवविविधतेवर होणाऱ्या परिणामांची योग्य तपासणी होणे तितकेच गरजेचे आहे.

त्यामुळे या प्रकल्पाबाबतचा मुख्य प्रश्न केवळ किती वीज निर्माण होणार हा नाही, तर ती वीज मिळवताना पर्यावरण आणि स्थानिक नागरिकांना किती किंमत मोजावी लागणार, हाही आहे.

वीजनिर्मितीचे फायदे, पर्यावरणीय नुकसान आणि स्थानिकांच्या अधिकारांचा विचार करूनच या प्रकल्पाची पुढील दिशा निश्चित होणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.