Ujani Data Center : उजनी धरण परिसरात प्रस्तावित असलेल्या कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात AI डेटा सेंटर प्रकल्पावरून महाराष्ट्रात राजकीय आणि सामाजिक वातावरण तापले आहे. सुमारे १.६५ लाख कोटी रुपयांच्या गुंतवणुकीचा प्रस्ताव असलेल्या या प्रकल्पाला शेतकरी, मच्छीमार आणि स्थानिक नागरिकांकडून विरोध होत आहे. पाणीटंचाई, शेती, मच्छीमारांचे रोजगार आणि पर्यावरणावर होणाऱ्या संभाव्य परिणामांबाबत प्रश्न उपस्थित केले जात आहेत. या पार्श्वभूमीवर प्रशासनाने प्रकल्पातील काही घटक वगळण्याची भूमिका घेतली असली, तरी स्थानिकांचा विरोध अद्याप कायम आहे.
उजनी धरणावर नेमका कोणता प्रकल्प उभारला जाणार? (Ujani Data Center)
सोलापूर जिल्ह्यातील उजनी धरण परिसरात AI आधारित डेटा सेंटर(Ujani Project), तरंगता सौरऊर्जा प्रकल्प आणि बॅटरी ऊर्जा साठवणूक यंत्रणा उभारण्याचा प्रस्ताव आहे. १६ एप्रिल २०२६ रोजी या प्रकल्पासंदर्भात राज्य सरकार आणि संबंधित भागीदारांमध्ये सामंजस्य करार (MoU) करण्यात आला होता.
प्रशासनाने दिलेल्या माहितीनुसार, सुधारित प्रस्तावात पुढील प्रमुख घटकांचा समावेश आहे.
- १,४०० मेगावॅट क्षमतेचे AI डेटा सेंटर
- २,००० मेगावॅट क्षमतेचा फ्लोटिंग सोलर प्रकल्प
- १,८०० मेगावॅट क्षमतेची बॅटरी ऊर्जा साठवणूक व्यवस्था
या प्रकल्पाच्या माध्यमातून डिजिटल तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि अक्षय ऊर्जा क्षेत्राला चालना देण्याचे उद्दिष्ट असल्याचे सांगितले जात आहे.
शेतकरी आणि मच्छीमारांचा विरोध का?
उजनी धरण हे सोलापूरसह आसपासच्या परिसरासाठी शेती, पिण्याचे पाणी आणि मच्छीमारीच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. हजारो कुटुंबांची उपजीविका या जलाशयावर अवलंबून आहे. त्यामुळे एवढ्या मोठ्या डेटा सेंटर (Ujani Project) आणि सौरऊर्जा प्रकल्पासाठी पाण्याचा वापर झाल्यास शेती आणि मच्छीमारीवर परिणाम होईल, अशी भीती स्थानिकांनी व्यक्त केली आहे.
आंदोलकांच्या मते, सुरुवातीच्या प्रस्तावातील सर्व प्रकल्पांसाठी मोठ्या प्रमाणावर पाणी लागण्याची शक्यता होती. त्यामुळे उजनीच्या पाण्यावर अवलंबून असलेल्या शेतकऱ्यांच्या हक्कावर गदा येऊ शकते. फ्लोटिंग सोलर प्रकल्पामुळे जलाशयाच्या काही भागावर सौर पॅनेल बसवले जाणार असल्याने मच्छीमारीच्या क्षेत्रावर परिणाम होईल, अशीही मच्छीमारांची चिंता आहे. या प्रकल्पामुळे पारंपरिक रोजगार धोक्यात येण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
हेही वाचा : उजनी धरणावर AI डेटा सेंटर उभारणार! ‘तीन जिल्ह्यांचं वाटोळं? काय आहे तो प्रोजेक्ट?
प्रशासनाचा दावा काय? वर्षाला केवळ ०.५ टीएमसी पाणी लागणार?
पाण्याच्या वापराबाबत प्रशासनाने वेगळी भूमिका मांडली आहे. जिल्हा प्रशासनाच्या माहितीनुसार, डेटा सेंटरमध्ये पारंपरिक कूलिंगऐवजी ‘क्लोज्ड लूप डायरेक्ट-टू-चिप कूलिंग’ तंत्रज्ञान वापरण्याचे नियोजन आहे. या पद्धतीत शीतकरणासाठी वापरले जाणारे द्रव बंद पाइपलाइनमध्ये फिरवले जाते. त्यामुळे पाण्याचा वापर मर्यादित ठेवता येतो, असा प्रशासनाचा दावा आहे.
प्रशासनाच्या म्हणण्यानुसार, डेटा सेंटरसाठी वर्षाला सुमारे ०.४२ ते ०.५० टीएमसी पाणी लागण्याचा अंदाज आहे. तसेच सौर पॅनेलमुळे जलाशयातील पाण्याचे बाष्पीभवन कमी होण्यास मदत होऊ शकते, असेही प्रशासनाने सांगितले आहे. मात्र, स्थानिक आंदोलकांनी या दाव्यांबाबत शंका उपस्थित केली असून पाण्याच्या वापराचा स्वतंत्र आणि शास्त्रीय अभ्यास सार्वजनिक करण्याची मागणी केली आहे.
विरोधानंतर अणुऊर्जा आणि ग्रीन हायड्रोजन प्रकल्प वगळले (Ujani AI Data Center)
उजनी परिसरातील मूळ प्रस्तावात AI डेटा सेंटर (AI Data Center) आणि सौरऊर्जा प्रकल्पाबरोबरच ग्रीन हायड्रोजन निर्मिती आणि Small Modular Reactor (SMR) या अणुऊर्जा प्रकल्पाचाही समावेश असल्याची चर्चा होती. या घटकांमुळे पर्यावरण आणि सुरक्षिततेबाबत स्थानिकांमध्ये चिंता निर्माण झाली होती. त्यानंतर शेतकरी आणि मच्छीमारांनी आंदोलन तीव्र केले.
५ नोव्हेंबर रोजी जिल्हाधिकारी एस. कार्तिकेयन यांनी स्पष्ट केले की, ग्रीन हायड्रोजन आणि अणुऊर्जा प्रकल्प प्रस्तावातून वगळण्यात आले आहेत. सुधारित आराखड्यात AI डेटा सेंटर, फ्लोटिंग सोलर आणि बॅटरी स्टोरेज या तीन घटकांवर लक्ष केंद्रित केले जाणार आहे. मात्र, या बदलानंतरही पाणी, जमीन, रोजगार आणि मच्छीमारीच्या प्रश्नांवर स्थानिकांचे समाधान झालेले नाही.
२८०० कायमस्वरूपी नोकऱ्या आणि ४० हजार रोजगारांचा दावा
प्रशासनाने या प्रकल्पामुळे रोजगारनिर्मिती होण्याची अपेक्षा व्यक्त केली आहे. प्रकल्पातून सुमारे २,८०० कायमस्वरूपी नोकऱ्या आणि बांधकाम तसेच संबंधित उद्योगांमधून ४० हजारांपर्यंत प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष रोजगाराच्या संधी निर्माण होऊ शकतात, असा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे.
मात्र, या नोकऱ्या नेमक्या कोणत्या स्वरूपाच्या असतील, स्थानिक तरुणांना किती संधी मिळतील आणि रोजगारासाठी आवश्यक कौशल्ये कोणती असतील, याबाबत स्पष्ट कृती आराखडा जाहीर करावा, अशी मागणी स्थानिक नेत्यांनी केली आहे.
धैर्यशील मोहिते-पाटील आक्रमक; २७ नोव्हेंबरला मशाल मोर्चाचा इशारा
उजनी डेटा सेंटर प्रकल्पाविरोधातील आंदोलनाला राजकीय वळणही मिळाले आहे. माढ्याचे खासदार धैर्यशील मोहिते-पाटील यांनी १४ नोव्हेंबर रोजी अकलूज येथे पत्रकार परिषद घेत प्रशासनाकडे २२ प्रश्नांची शास्त्रीय आणि स्पष्ट उत्तरे मागितली. प्रकल्पामुळे स्थानिक शेतकरी, मच्छीमार आणि मूळ जमीनधारकांवर काय परिणाम होणार, किती रोजगार निर्माण होणार आणि पाण्याच्या वापराचे नियोजन काय आहे, याबाबत सविस्तर माहिती द्यावी, अशी त्यांची मागणी आहे.
तसेच, प्रकल्प पुढे नेण्यापूर्वी सर्व संबंधित घटकांची जनसुनावणी घ्यावी, अशी मागणीही त्यांनी केली. प्रशासनाकडून समाधानकारक उत्तरे न मिळाल्यास २७ नोव्हेंबर रोजी रांझणी-भीमानगर ते कार्यकारी अभियंता कार्यालयापर्यंत मशाल मोर्चा काढण्यात येईल, असा इशारा त्यांनी दिला. याशिवाय १९ नोव्हेंबर रोजी करमाळा तालुक्यातील चिखलठाण येथे प्रकल्पाच्या निषेधार्थ प्रतीकात्मक आंदोलन करण्याची घोषणाही करण्यात आली आहे.
हेही वाचा : अमरावतीत वैमानिक होण्याची संधी! एअर इंडिया फ्लाइंग अकॅडमीमध्ये प्रवेश कसा मिळणार? पात्रता, प्रशिक्षण आणि फी
उजनी प्रकल्पाचे भवितव्य काय?
उजनी डेटा सेंटर (Data Center) प्रकल्प हा महाराष्ट्रातील डिजिटल पायाभूत सुविधा आणि AI क्षेत्रासाठी मोठी गुंतवणूक ठरू शकतो. मात्र, या विकासाचा स्थानिक शेती, पाणीपुरवठा, मच्छीमारी आणि पर्यावरणावर परिणाम होणार नाही, याची खात्री देणे प्रशासनासमोर मोठे आव्हान आहे.
एका बाजूला सरकार आणि प्रशासन प्रकल्पातून रोजगार, ऊर्जा आणि डिजिटल विकासाच्या संधी असल्याचे सांगत आहे. तर दुसरीकडे स्थानिक नागरिक पाण्याचा हक्क, उपजीविका आणि पर्यावरणाच्या संरक्षणासाठी ठाम भूमिका घेत आहेत. त्यामुळे उजनी डेटा सेंटर प्रकल्प प्रत्यक्षात कधी सुरू होणार, जनसुनावणी कधी होणार आणि स्थानिकांच्या प्रश्नांना प्रशासन काय उत्तर देणार, याकडे आता संपूर्ण महाराष्ट्राचे लक्ष लागले आहे.
FAQ – उजनी डेटा सेंटर प्रकल्पाबाबत महत्त्वाचे प्रश्न
१. उजनी डेटा सेंटर प्रकल्प कुठे प्रस्तावित आहे?
हा प्रकल्प सोलापूर जिल्ह्यातील उजनी धरण परिसरात, माढा तालुक्यातील भीमानगर-रांजणी आणि पुणे जिल्ह्यातील इंदापूर तालुक्यातील काही भागांशी संबंधित आहे.
२. उजनी डेटा सेंटर प्रकल्पाची क्षमता किती आहे?
प्रशासनाने सुधारित प्रस्तावात १,४०० मेगावॅट क्षमतेच्या AI डेटा सेंटरचा उल्लेख केला आहे.
३. उजनी डेटा सेंटरसाठी किती पाणी लागणार आहे?
प्रशासनाच्या दाव्यानुसार, डेटा सेंटरसाठी वर्षाला सुमारे ०.४२ ते ०.५० टीएमसी पाणी लागण्याचा अंदाज आहे. या आकडेवारीबाबत स्थानिकांनी प्रश्न उपस्थित केले आहेत.
४. उजनी प्रकल्पातून किती रोजगार निर्माण होणार?
प्रशासनाच्या अंदाजानुसार सुमारे २,८०० कायमस्वरूपी आणि ४० हजार प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष रोजगाराच्या संधी निर्माण होऊ शकतात.
५. उजनी प्रकल्पात अणुऊर्जा प्रकल्प होणार आहे का?
५ नोव्हेंबर रोजी जिल्हा प्रशासनाने स्पष्ट केले की मूळ प्रस्तावातील Small Modular Reactor अणुऊर्जा प्रकल्प आणि ग्रीन हायड्रोजन प्रकल्प वगळण्यात आले आहेत.
६. उजनी डेटा सेंटरविरोधात पुढील आंदोलन कधी होणार?
खासदार धैर्यशील मोहिते-पाटील यांनी २७ नोव्हेंबर २०२६ रोजी मशाल मोर्चाचा इशारा दिला आहे. तसेच १९ नोव्हेंबर रोजी चिखलठाण येथे प्रतीकात्मक आंदोलनाची घोषणा करण्यात आली आहे.









