Sonia Gandhi Book : सोनिया गांधी यांच्या आगामी “Belonging: A Journey of Love” या आत्मकथेवरून तुफान चर्चा सुरूय, सध्या राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सुरू असलेला वाद भारतीय राजकारणातील एका मोठ्या वैचारिक युद्धाचे संकेत देत आहे. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या माजी अध्यक्षा आणि सध्याच्या राज्यसभा सदस्या सोनिया गांधी यांचे हे बहुप्रतीक्षित पुस्तक प्रकाशनापूर्वीच प्रचंड वादाच्या भोवऱ्यात सापडले आहे. या वादाचे तात्कालिक कारण जरी प्रकाशक आणि लेखिका यांच्यातील व्यावसायिक मतभेद दिसत असले, तरी त्याचे खरे मूळ देशातील सध्याची राजकीय परिस्थिती, विचारसरणीचा लढा आणि सत्ताधाऱ्यांवरील थेट हल्ल्यामध्ये दडलेले आहे. नामवंत जागतिक प्रकाशन संस्था ‘पेंग्विन रँडम हाऊस इंडिया’ने या पुस्तकाची भारतीय आवृत्ती प्रकाशित करण्यास अचानक नकार दिल्यामुळे या वादाला तोंड फुटले. पण असं काय होतं, या पुस्तकात जे बदलायला सांगितलं गेलं आणि सोनिया गांधींनी बदलायला नकार दिला, त्यानंतर प्रकाशकांनी माघार घेतली…या सगळ्याचा आढावा या पुस्तकातून घेऊयात…

सोनिया गांधींच्या ‘Belonging: A Journey of Love’ पुस्तकावरून वाद ( Sonia Gandhi Book )

या पुस्तकाचं प्रकाशन करणारी संस्था पेंग्विन इंडियाला पुस्तकाच्या हस्तलिखितातील एका विशिष्ट भागावर तीव्र आक्षेप होता. त्यांनी त्या संवेदनशील भागात काही मोठे संपादकीय बदल करण्याची आणि काही भाग पूर्णपणे वगळण्याची मागणी सोनिया गांधी यांच्याकडे लावून धरली होती. परंतु, सोनिया गांधी ( Sonia Gandhi ) यांनी आपल्या मूळ मसुद्यातील एक स्वल्पविरामही बदलण्यास स्पष्ट शब्दांत नकार दिला. गांधींच्या या बाणेदार भूमिकेमुळे प्रकाशक आणि त्यांच्यात मोठा पेच निर्माण झाला आणि अखेर पेंग्विन इंडियाने या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पातून माघार घेण्याचा निर्णय घेतला. राजकीय वर्तुळात आणि माध्यम जगतात विश्वासार्ह सूत्रांकडून मिळालेल्या माहितीनुसार, पेंग्विन इंडियाने ज्या मजकुरावर आक्षेप घेतला होता, तो भाग प्रामुख्याने पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचा कार्यकाळ, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ आणि भारतीय जनता पक्ष यांच्यावर करण्यात आलेल्या तिखट टीकेशी संबंधित आहे.

सोनिया गांधी यांनी आपल्या पुस्तकाच्या उत्तरार्धात २०१४ नंतर बदललेल्या भारताच्या राजकीय, सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थितीचे अत्यंत आक्रमक आणि रोखठोक विश्लेषण केले आहे. गेल्या १२ वर्षांतील ‘मोदी युगा’त देशातील स्वायत्त संस्थांचे कशा प्रकारे पद्धतशीरपणे खच्चीकरण करण्यात आले, यावर त्यांनी आपल्या लेखणीतून तीव्र प्रहार केले आहेत. निवडणूक आयोग, केंद्रीय अन्वेषण ब्यूरो, अंमलबजावणी संचालनालय यांसारख्या लोकशाहीच्या महत्त्वाच्या संस्थांना केवळ विरोधी पक्षांचा आवाज दाबण्यासाठी आणि त्यांना राजकीयदृष्ट्या टार्गेट करण्यासाठी सत्तेचे शस्त्र म्हणून वापरले गेले, असा थेट आरोप त्यांनी आपल्या आठवणींमध्ये केला आहे. संसदेतील लोकशाही प्रक्रियेचा संकोच करणे, पुरेशा चर्चेविना कायदे मंजूर करून घेणे आणि विरोधी आघाडीला देशद्रोही किंवा विकासविरोधी ठरवण्याचा सत्ताधाऱ्यांचा प्रयत्न यांवर त्यांनी अत्यंत कठोर शब्दांत ताशेरे ओढले आहेत. हा सर्व मजकूर थेट देशाच्या सर्वोच्च नेतृत्वावर आणि सत्तेच्या कार्यपद्धतीवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करणारा असल्याने, कायदेशीर गुंतागुंत आणि राजकीय संघर्षाची भीती प्रकाशक संस्थेला सतावत होती.

मोदी सरकारच्या कार्यकाळासोबतच, सोनिया गांधी यांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या विचारसरणीवर आणि त्यांच्या अजेंड्यावर केलेले भाष्य हा या पुस्तकातील अत्यंत स्फोटक भाग मानला जात आहे. विशेष म्हणजे, सध्याच्या काळात राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ आपल्या स्थापनेचे शताब्दी वर्ष साजरे करत आहे. नेमक्या याच ऐतिहासिक टप्प्यावर येत असलेल्या आत्मकथेत सोनिया गांधी यांनी संघाच्या ‘सांस्कृतिक राष्ट्रवादा’च्या संकल्पनेला भारताच्या बहुसांस्कृतिक आणि विविधतेने नटलेल्या रचनेसाठी सर्वात मोठा धोका म्हणून अधोरेखित केले आहे. संघाची विचारसरणी ही सर्वसमावेशक भारताच्या संकल्पनेला छेद देणारी असून देशावर एकच संस्कृती आणि विचार लादण्याचा हा प्रयत्न आहे, असे त्यांनी म्हटले आहे. याशिवाय, भाजप आणि आरएसएस सत्तेचा गैरवापर करून देशाच्या इतिहासाचे पुनर्लेखन करत असल्याचा गंभीर आरोपही त्यांनी केला आहे. भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात संघाचे कोणतेही योगदान नव्हते, तरीही आज सत्तेच्या बळावर स्वातंत्र्यसैनिकांची तुलनात्मक वर्गवारी करून पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी निर्माण केलेला आधुनिक, धर्मनिरपेक्ष आणि सर्वसमावेशक भारताचा वारसा जाणीवपूर्वक पुसून टाकण्याचा प्रयत्न केला जात आहे, असे सोनिया गांधी यांनी पुस्तकात स्पष्टपणे नमूद केल्याचे सांगितले जाते.

हेही वाचा : मुळशी पॅटर्न 2 ला मुळशीकरांचा विरोध; “मुळशी” नाव नको,

पुस्तकातील 3 चॅप्टरवर नेमका आक्षेप काय? ( Sonia Gandhi Book )

भाजपच्या राजकीय रणनीतीवर आणि आर्थिक धोरणांवरही सोनिया गांधी यांनी या आत्मकथेतून जोरदार आसूड ओढले आहेत. निवडणुका जिंकण्यासाठी आणि सत्ता टिकवण्यासाठी भाजपने देशात सामाजिक ध्रुवीकरणाचा जो मार्ग अवलंबला आहे, त्यामुळे देशाची सामाजिक वीण कमालीची बिघडली आहे, अशी चिंता त्यांनी व्यक्त केली आहे. देशातील अल्पसंख्याकांना, विशेषतः मुस्लिम समाजाला, मुख्य प्रवाहातून बाजूला सारून दुय्यम नागरिक बनवण्याचा प्रयत्न केला जात असून, प्रक्षोभक आणि द्वेषयुक्त भाषणांना सत्ताधाऱ्यांकडून मूक संमती किंवा राजाश्रय मिळत असल्याचा थेट आरोप त्यांनी केला आहे. आर्थिक आघाडीवर टीका करताना त्यांनी मोदी सरकारच्या काळात देशात ‘मित्रभांडवलशाही’ म्हणजेच क्रोनी कॅपिटलिझमचा उदय झाल्याचे म्हटले आहे. देशातील संपूर्ण आर्थिक संसाधने, विमानतळे, बंदरे आणि पायाभूत सुविधांचे प्रकल्प मोजक्याच उद्योगपतींच्या हवाली करून सर्वसामान्य जनतेला महागाई आणि बेरोजगारीच्या खाईत ढकलले गेले, अशी तिखट टीका त्यांनी केली आहे. हा सर्व मजकूर अत्यंत आक्रमक आणि थेट असल्यामुळे, भारतात सध्या असलेल्या राजकीय वातावरणात हे पुस्तक प्रकाशित करणे पेंग्विन इंडियाला व्यावसायिक आणि कायदेशीर दृष्ट्या अत्यंत जोखमीचे वाटले.

भारतातील सध्याच्या बदललेल्या राजकीय आणि कायदेशीर परिस्थितीत, सत्ताधारी पक्ष किंवा त्यांच्या मातृसंस्थेवर अशी थेट टीका करणारे पुस्तक प्रकाशित केल्यास प्रकाशकांना मोठ्या मानहानीच्या दाव्यांना, कायदेशीर खटल्यांना आणि काही प्रकरणांमध्ये रस्त्यावरील आंदोलनांना सामोरे जावे लागते. यापूर्वीही अनेक पुस्तकांच्या वितरणावर किंवा प्रकाशनावर अशाच कारणांमुळे गदा आली आहे. पेंग्विन रँडम हाऊस इंडियाच्या बाबतीतही हा पहिलाच अनुभव नाही. यापूर्वी त्यांनी माजी लष्करप्रमुख जनरल एम. एम. नरवणे यांच्या ‘फोर स्टार्स ऑफ डेस्टिनी’ या आत्मचरित्रात्मक पुस्तकाची छपाई केली नव्हती, ज्यावरून संसदेत मोठा गदारोळ झाला होता. तसेच मुझफ्फरनगर दंगलींवर आधारित जो साको यांच्या एका पुस्तकाच्या वितरणातूनही त्यांनी माघार घेतली होती. त्यामुळे सोनिया गांधी यांच्या पुस्तकातील मजकुरामुळे भाजपशी संबंधित संघटनांकडून किंवा सरकारकडून कायदेशीर पेच निर्माण होऊ नये आणि त्यांच्या भारतातील मोठ्या व्यावसायिक साम्राज्याला कोणताही फटका बसू नये, म्हणूनच पेंग्विनने सुरक्षित मार्ग निवडत मसुदा बदलण्याचा आग्रह धरला आणि तो अमान्य झाल्यावर या प्रकल्पातून बाहेर पडणे पसंत केले.

पेंग्विननंतर HarperCollins India पुस्तक प्रकाशित करणार?

भारतीय प्रकाशकाने माघार घेतली असली तरी या वादामुळे सोनिया गांधी यांच्या जागतिक पातळीवरील प्रकाशनावर कोणताही परिणाम झालेला नाही. अमेरिकेतील प्रतिष्ठित प्रकाशन संस्था ‘अल्फ्रेड ए. नॉफ’, जी पेंग्विन रँडम हाऊसचाच एक आंतरराष्ट्रीय विभाग आहे, ती हे पुस्तक कोणत्याही कपातीशिवाय किंवा संपादकीय बदलाशिवाय मूळ स्वरूपातच जगभरात प्रकाशित करणार आहे. या पुस्तकाची पहिली आवृत्तीच तब्बल एक लाख प्रतींची असणार आहे आणि जागतिक बाजारपेठेत ते नियोजित वेळेनुसार प्रसिद्ध केले जाईल. नॉफने या पुस्तकाचे वर्णन ‘जगातील एका अत्यंत प्रभावी आणि प्रमुख महिला नेत्याचे वेधक आत्मचरित्र’ असे केले असून, यामध्ये प्रेम, कुटुंब, त्याग आणि भारतासारख्या गुंतागुंतीच्या देशाची हृदयस्पर्शी कथा मांडण्यात आली असल्याचे म्हटले आहे. याचा अर्थ असा की, सोनिया गांधी यांनी मोदी सरकार, भाजप आणि आरएसएसवर केलेली जी टीका भारतात रोखण्याचा प्रयत्न झाला, ती आंतरराष्ट्रीय स्तरावर कोणत्याही अडथळ्याविना जगासमोर येणारच आहे.

भारतातील वाचकांसाठीही आता एक नवीन मार्ग खुला झाला आहे. पेंग्विन इंडिया या शर्यतीतून बाहेर पडल्याबरोबर भारतातील इतर प्रमुख प्रकाशकांनी या पुस्तकाचे हक्क मिळवण्यासाठी वेगाने हालचाली सुरू केल्या आहेत. ताज्या माहितीनुसार जागतिक स्तरावरील दुसरी नामांकित प्रकाशन संस्था ‘हार्पर कॉलिन्स इंडिया’ ही सोनिया गांधी यांच्या आत्मकथेचे भारतीय हक्क विकत घेण्याच्या आणि ते भारतात प्रकाशित करण्याच्या कराराच्या अत्यंत जवळ पोहोचली आहे. जर हार्पर कॉलिन्सने सोनिया गांधी यांच्या अटी मान्य करून, पुस्तकातील मोदी आणि आरएसएसवरील तिखट टीकेचा भाग जसाच्या तसा छापण्याचे मान्य केले, तर आगामी काळात भारतातील राजकीय संघर्ष एका वेगळ्या उंचीवर पोहोचणार असल्याचे स्पष्ट संकेत आहेत.

हेही वाचा : व्हेंटिलेटरच्या स्फोटामागचे गूढ कायम; 3 नवजात बालकांचा मृत्यू

इंदिरा गांधी आणि राजीव गांधींच्या निधनाचा धक्का

या पुस्तकात केवळ २०१४ नंतरच्या काळावरच टीका नाही, तर सोनिया गांधी यांच्या संपूर्ण आयुष्यातील महत्त्वाच्या आणि भावनिक टप्प्यांचे विस्तृत वर्णन आहे. इटलीतील एका छोट्या गावातून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास, कॅम्ब्रिजमधील राजीव गांधींसोबतची भेट आणि प्रेमविवाह, इंदिरा गांधींच्या कुटुंबात त्यांचा झालेला प्रवेश, संजय गांधी, इंदिरा गांधी आणि त्यानंतर राजीव गांधी यांच्या हत्यांमुळे त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यावर झालेले आघात आणि कोसळलेले दुःखाचे डोंगर या सर्व संवेदनशील बाजू त्यांनी अत्यंत प्रामाणिकपणे मांडल्या आहेत. राजीव गांधींच्या निधनानंतर प्रदीर्घ काळ राजकारणापासून दूर राहिल्यानंतर, शेवटी काँग्रेस पक्षाला विघटनापासून वाचवण्यासाठी त्यांनी सक्रिय राजकारणात घेतलेला प्रवेश आणि सलग दोन दशके पक्षाचे केलेले नेतृत्व या सर्व ऐतिहासिक घडामोडींचा हा दस्तऐवज आहे. विशेषतः २००४ च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत काँग्रेसच्या नेतृत्वाखालील युपीए आघाडीला बहुमत मिळाल्यानंतर, पंतप्रधानपद हाताशी आलेले असतानाही त्यांनी केवळ आपल्या अंतरात्म्याचा आवाज ऐकून त्या सर्वोच्च पदाचा केलेला त्याग आणि डॉ. मनमोहन सिंह यांच्याकडे सोपवलेली सत्तेची सूत्रे, या संपूर्ण नाट्यमय घडामोडींची पडद्यामागची खरी कथा त्यांनी या पुस्तकात पहिल्यांदाच स्पष्ट केली आहे.

विरोधी पक्षनेते राहुल गांधी यांनी काही दिवसांपूर्वीच सोशल मीडियावर एक भावूक पोस्ट लिहून या पुस्तकाचे स्वागत केले होते आणि आपल्या आईच्या धैर्याचे कौतुक केले होते. अत्यंत खाजगी आयुष्य जगणाऱ्या सोनिया गांधी यांनी जगासमोर आपली सुंदर आणि तितकीच संघर्षमय कथा मांडण्यासाठी घेतलेले कष्ट कौतुकास्पद असल्याचे त्यांनी म्हटले होते. मात्र, आता या पुस्तकाभोवती निर्माण झालेल्या प्रकाशनाच्या वादामुळे आणि त्यातील ‘मोदी, आरएसएस आणि भाजप’ यांच्यावरील टीकेच्या मुद्द्यावर प्रकाश टाकल्यामुळे, हे पुस्तक केवळ एक आत्मचरित्र राहिलेले नाही. भारतीय राजकारणातील दोन मुख्य विचारसरणींमधील संघर्षाचे ते एक नवीन अस्त्र बनले आहे. जेव्हा हे पुस्तक भारतीय बाजारपेठेत येईल, तेव्हा सत्ताधारी भाजप आणि आरएसएसकडून या टीकेला तितक्याच आक्रमकपणे उत्तर दिले जाईल आणि संसदेपासून ते रस्त्यापर्यंत पुन्हा एकदा राजकीय कलगीतुरा रंगेल, यात तीळमात्र शंका नाही.