Bhausaheb Rangari Ganpati History : आज महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ओळखीचा अविभाज्य भाग बनलेला सार्वजनिक गणेशोत्सव पाहताना त्यामागचा इतिहास जाणून घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. पुण्यातील श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती हा सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचा अध्याय मानला जातो. ट्रस्टच्या अधिकृत माहितीनुसार, सन १८९२ मध्ये भाऊसाहेब रंगारी यांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाची मुहूर्तमेढ रोवली.
१८९२ मध्ये सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात ( Bhausaheb Rangari Ganpati History )
भाऊसाहेब रंगारी यांचे मूळ नाव भाऊ लक्ष्मण जावळे असे ट्रस्टच्या इतिहासात नमूद आहे. ब्रिटिश राजवटीविरोधातील वातावरणात समाजाला एकत्र आणण्यासाठी सार्वजनिक उत्सवाच्या माध्यमातून लोकांमध्ये जागृती निर्माण करण्याची कल्पना पुढे आली.
ट्रस्टच्या इतिहासानुसार, भाऊसाहेबांचे स्नेही सरदार कृष्णाजी काशिनाथ उर्फ नानासाहेब खासगीवाले हे १८९२ मध्ये ग्वाल्हेरला गेले असताना तेथे सार्वजनिक पद्धतीने गणेशोत्सव साजरा होताना त्यांनी पाहिला. पुण्यात परतल्यानंतर त्यांनी याबाबत भाऊसाहेब रंगारी यांच्याशी चर्चा केली. त्यानंतर पुण्यातही अशाच पद्धतीने सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरू करण्याची कल्पना आकाराला आली.
भाऊसाहेबांच्या वाड्यात झाली ऐतिहासिक बैठक ( Bhausaheb Rangari )
या कल्पनेला मूर्त रूप देण्यासाठी भाऊसाहेब रंगारी यांनी आपल्या राहत्या वाड्यात सहकाऱ्यांची बैठक बोलावली. या बैठकीला महर्षी अण्णासाहेब पटवर्धन, बाळासाहेब नातू, गणपतराव घोटावडेकर, लखूशेठ दंताळे, बळवंत नारायण सातव, खंडोबा तरवडे, मामा हसबनीस, दगडूशेठ हलवाई आणि नानासाहेब पटवर्धन यांच्यासह तत्कालीन मान्यवर उपस्थित होते, असे ट्रस्टच्या इतिहासात नमूद आहे.
याच पुढाकारातून १८९२ मध्ये पुण्यात तीन सार्वजनिक गणपती बसवण्यात आल्याचे ट्रस्टच्या माहितीत नमूद आहे—श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती, गणपतराव घोटावडेकर यांचा गणपती आणि नानासाहेब खासगीवाले यांचा गणपती. उत्सवानंतर अनंत चतुर्दशीला या गणपतींची सार्वजनिक मिरवणूक काढण्यात आली.
लोकमान्य टिळकांचा गणेशोत्सवाशी संबंध काय?
सार्वजनिक गणेशोत्सवाचा इतिहास सांगताना लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांचा उल्लेख अपरिहार्य आहे. मात्र, भाऊसाहेब रंगारी ( Bhausaheb Rangari ) ट्रस्टच्या इतिहासानुसार, १८९२ मध्ये सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरू झाल्यानंतर १८९३ मध्ये टिळकांनी या उपक्रमाची दखल घेतली आणि केसरीमधून त्याचे कौतुक केले. त्यानंतर १८९४ मध्ये टिळकांनी स्वतः सरदार विंचूरकर वाड्यात गणेशोत्सव सुरू केला.
याच ऐतिहासिक क्रमाबाबत गेल्या काही वर्षांत सार्वजनिक गणेशोत्सवाचा संस्थापक कोण, यावर चर्चा आणि मतभेदही झाले आहेत. Indian Express नेही २०१७ मध्ये या इतिहासावरील वादाचे वृत्तांकन केले होते.
गणेशोत्सव केवळ धार्मिक उत्सव नव्हता
त्या काळातील सार्वजनिक गणेशोत्सवामागे केवळ धार्मिक भावना नव्हती. ट्रस्टच्या ऐतिहासिक माहितीनुसार, विविध जाती-पंथातील लोकांना एका व्यासपीठावर आणणे, समाजात जागृती निर्माण करणे आणि ब्रिटिश राजवटीविरोधातील विचारांना चालना देणे, हा त्यामागील व्यापक उद्देश होता.
म्हणूनच सार्वजनिक गणेशोत्सव पुढे लोकचळवळीचे स्वरूप धारण करत गेला. आज महाराष्ट्रात आणि देशभरात मोठ्या उत्साहाने साजरा होणाऱ्या गणेशोत्सवाच्या सामाजिक-सांस्कृतिक प्रवासात पुण्याचे विशेष स्थान आहे.
आजही जपला जातो १८९२ चा वारसा
भाऊसाहेब रंगारी गणपतीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे १८९२ मध्ये स्थापन करण्यात आलेली मूर्ती आजही बदलण्यात आलेली नाही, अशी नोंद लोकसत्ताने केली आहे.
२०२६ मध्ये श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती ट्रस्ट सार्वजनिक गणेशोत्सवाचे १३५वे वर्ष साजरे करत आहे. त्यामुळे यंदाचा गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक उत्सव नसून पुण्याच्या सामाजिक आणि ऐतिहासिक वारशाची आठवण करून देणारा सोहळाही ठरतो.
१८९२ मध्ये पुण्यात रुजलेले सार्वजनिक गणेशोत्सवाचे हे रोपटे आज महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ओळखीचा मोठा भाग बनले आहे. भाऊसाहेब रंगारींच्या या ऐतिहासिक योगदानामुळे पुण्याच्या गणेशोत्सवाला केवळ धार्मिक नव्हे, तर सामाजिक आणि ऐतिहासिक महत्त्वही प्राप्त झाले आहे.
