Chhath Puja 2026 मध्ये मावळत्या सूर्याला आधी अर्घ्य का दिले जाते? उगवत्या सूर्याच्या पूजेपूर्वी अस्ताला जाणाऱ्या सूर्याची पूजा करण्यामागील धार्मिक श्रद्धा आणि परंपरा जाणून घ्या. सूर्यास्ताच्या वेळी मावळत्या सूर्याला अर्घ्य देण्याची परंपरा नेमकी का आहे? हिंदू धर्मात सूर्याला ऊर्जा, प्रकाश आणि जीवनाचा आधार मानले जाते.

अनेक ठिकाणी सकाळी उगवत्या सूर्याला अर्घ्य देऊन त्याची पूजा केली जाते. मात्र, छठपूजा हा असा एक विशेष सण आहे, ज्यामध्ये मावळत्या सूर्याची आधी आणि दुसऱ्या दिवशी उगवत्या सूर्याची पूजा केली जाते. बिहार, झारखंड आणि उत्तर प्रदेशसह देशाच्या विविध भागांत हा सण मोठ्या श्रद्धेने साजरा केला जातो. यंदा १३ ते १६ नोव्हेंबर २०२६ या कालावधीत छठ महापर्व साजरे होणार आहे. या परंपरेमागे धार्मिक श्रद्धेसोबतच जीवनातील महत्त्वाचा संदेशही दडलेला आहे.

मावळत्या सूर्याला अर्घ्य देण्याची परंपरा का?

छठपूजेमध्ये सूर्यदेव आणि छठी मैया यांची आराधना केली जाते. या उत्सवातील तिसऱ्या दिवशी म्हणजेच षष्ठीला संध्याकाळी नदी, तलाव किंवा इतर जलाशयांच्या किनारी भाविक एकत्र येतात. सूर्यास्ताच्या वेळी पाण्यात उभे राहून सूर्यदेवाला अर्घ्य अर्पण केले जाते. या विधीला ‘संध्या अर्घ्य’ असे म्हणतात. धार्मिक मान्यतेनुसार, सूर्य संपूर्ण दिवस पृथ्वीवरील सजीवांना प्रकाश, उष्णता आणि ऊर्जा देतो. वनस्पतींची वाढ, शेती, अन्ननिर्मिती आणि सजीवांचे जीवन सूर्यप्रकाशावर अवलंबून आहे. त्यामुळे दिवसभर ऊर्जा देणाऱ्या सूर्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी मावळत्या सूर्याची पूजा केली जाते. दिवस संपताना सूर्याला निरोप देणे म्हणजे त्याने दिलेल्या ऊर्जेचे आणि जीवनदायी योगदानाचे स्मरण करणे, अशी या विधीमागील भावना आहे. (Indian Tradition)

उगवत्या सूर्याआधी मावळत्या सूर्याची पूजा का?

सामान्यतः कोणत्याही शुभ कार्याची सुरुवात किंवा नवीन दिवसाचा आरंभ उगवत्या सूर्याशी जोडला जातो. उगवता सूर्य नवीन आशा, ऊर्जा आणि सकारात्मकतेचे प्रतीक मानला जातो. मात्र, छठपूजेमध्ये मावळत्या सूर्याला प्रथम अर्घ्य देऊन वेगळी परंपरा जपली जाते. यामागे एक सुंदर जीवनमूल्य दडलेले आहे. केवळ यशाच्या शिखरावर असलेल्या व्यक्तीचाच सन्मान न करता, तिच्या प्रत्येक टप्प्याचा आदर केला पाहिजे. सूर्य मावळत असतानाही त्याचे महत्त्व कमी होत नाही. त्याचप्रमाणे आयुष्यातील चढ-उतार, यश-अपयश आणि सुरुवात-शेवट या प्रत्येक अवस्थेचा स्वीकार करणे आवश्यक आहे. छठपूजेतील संध्या अर्घ्य हा त्याच विचाराचा प्रतीकात्मक भाग मानला जातो.

दुसऱ्या दिवशी उगवत्या सूर्याला अर्घ्य का देतात?

मावळत्या सूर्याला अर्घ्य दिल्यानंतर दुसऱ्या दिवशी पहाटे भाविक पुन्हा घाटांवर एकत्र येतात. सूर्योदयाच्या वेळी सूर्यदेवाला अर्घ्य अर्पण केले जाते. या विधीला ‘उषा अर्घ्य’ असे म्हणतात. उगवत्या सूर्याची पूजा करून कुटुंबाचे आरोग्य, सुख, समृद्धी आणि दीर्घायुष्य लाभावे, अशी प्रार्थना केली जाते. संध्या अर्घ्य हा दिवसभर मिळालेल्या प्रकाश आणि ऊर्जेबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा विधी आहे, तर उषा अर्घ्य नवीन दिवसाचे स्वागत आणि पुढील आयुष्यासाठी आशीर्वाद मागण्याचे प्रतीक आहे. या दोन्ही विधींमधून निसर्गाच्या चक्राचा आदर करण्याचा संदेश मिळतो.

छठपूजेतील चार दिवसांचे महत्त्व काय?

छठ महापर्व चार दिवस चालते. प्रत्येक दिवसाला स्वतंत्र धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे.   (Chhath Puja Rituals)

१. नहाय-खाय (१३ नोव्हेंबर २०२६)

छठ महापर्वाच्या पहिल्या दिवशी भाविक स्नान करून घर आणि परिसराची स्वच्छता करतात. त्यानंतर सात्त्विक भोजन ग्रहण करून व्रताची सुरुवात केली जाते. या दिवशी शुद्धता आणि संयमाला विशेष महत्त्व असते.

२. खरना (१४ नोव्हेंबर २०२६)

दुसऱ्या दिवशी भाविक दिवसभर उपवास करतात. संध्याकाळी पूजा केल्यानंतर गूळ घालून तयार केलेली खीर, पोळी किंवा इतर पारंपरिक पदार्थांचा नैवेद्य दाखवला जातो. त्यानंतर प्रसाद ग्रहण केला जातो. याच विधीनंतर निर्जल उपवासाला सुरुवात होते.

३. संध्या अर्घ्य (१५ नोव्हेंबर २०२६)

तिसऱ्या दिवशी छठपूजेचा मुख्य विधी पार पडतो. भाविक बांबूच्या टोपल्यांमध्ये फळे, ऊस, ठेकुआ आणि इतर पूजेचे साहित्य घेऊन नदी किंवा तलावाच्या किनारी जातात. सूर्यास्ताच्या वेळी पाण्यात उभे राहून मावळत्या सूर्याला अर्घ्य अर्पण केले जाते. (Sunset Arghya)

४. उषा अर्घ्य आणि पारण (१६ नोव्हेंबर २०२६)

चौथ्या आणि शेवटच्या दिवशी सूर्योदयापूर्वी भाविक घाटावर पोहोचतात. उगवत्या सूर्याला अर्घ्य दिल्यानंतर व्रताची सांगता केली जाते. त्यानंतर पारण करून उपवास सोडला जातो आणि कुटुंबीयांमध्ये प्रसादाचे वाटप केले जाते. (Chhath Puja Significance)

छठपूजा निसर्गाशी जोडणारा सण का मानला जातो?

छठपूजेचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे या सणात निसर्गातील घटकांना विशेष महत्त्व दिले जाते. सूर्य, पाणी, पृथ्वी, फळे आणि शेतीतून मिळणाऱ्या उत्पादनांबद्दल कृतज्ञता व्यक्त केली जाते. पूजेसाठी प्रामुख्याने बांबूच्या टोपल्या, हंगामी फळे, ऊस, नारळ आणि नैसर्गिक पदार्थांचा वापर केला जातो. या उत्सवात नदी, तलाव आणि जलाशयांच्या किनारी सामूहिक पूजा केली जाते. त्यामुळे निसर्गाचे संरक्षण, पाण्याचे महत्त्व आणि पर्यावरणाप्रती जबाबदारी यांची जाणीवही या परंपरेतून अधोरेखित होते. (connect with environment)

मावळता सूर्य देतो आयुष्याचा मोठा संदेश!

छठपूजेतील मावळत्या सूर्याची पूजा ही केवळ धार्मिक परंपरा नाही, तर आयुष्याकडे पाहण्याचा एक वेगळा दृष्टिकोन आहे. उगवत्या सूर्याचे स्वागत करताना आपण नवीन आशा आणि संधींचा विचार करतो; पण मावळत्या सूर्याची पूजा आपल्याला मिळालेल्या प्रत्येक गोष्टीबद्दल कृतज्ञ राहण्याची शिकवण देते. जीवनात केवळ सुरुवातच महत्त्वाची नसते, तर प्रत्येक टप्प्याचा सन्मान करणेही तितकेच आवश्यक असते. हाच छठ महापर्वाचा सुंदर संदेश आहे.

हेही वाचा : Navi Mumbai Chhath Puja : छठपूजेनिमित्त भोजपुरी गाण्यांचा मुद्दा तापला; मनसेने रेल्वे प्रशासनाला सुनावले