Indian Diaspora : जगभरातील सुमारे ३.७ कोटी भारतीय समुदायामुळे भारताला आर्थिक, सांस्कृतिक आणि व्यावसायिक लाभ मिळतात. सुंदर पिचाई आणि सत्या नडेला यांसारख्या भारतीय वंशाच्या नेत्यांनी जागतिक स्तरावर यश मिळवले आहे. मात्र, अमेरिका, कॅनडा आणि ऑस्ट्रेलियामधील स्थलांतरविषयक नियम कठोर होत असल्याने भारतीय विद्यार्थ्यांसमोर आणि कुशल व्यावसायिकांसमोर नवी आव्हाने निर्माण होत आहेत.

जगभरातील (Global Indian Community)भारतीय समुदायाच्या माध्यमातून भारताची ताकद वाढवण्याची क्षमता मोठी आहे. परदेशात शिक्षण, व्यवसाय, तंत्रज्ञान, राजकारण आणि संशोधन क्षेत्रांत भारतीय वंशाच्या लोकांनी उल्लेखनीय यश मिळवले आहे. मात्र, आता अमेरिका, कॅनडा आणि ऑस्ट्रेलियासारखे पाश्चिमात्य देश स्थलांतराबाबत अधिक कठोर भूमिका घेत असल्याने भारताच्या या जागतिक प्रभावाच्या मर्यादा समोर येत आहेत. द इकॉनॉमिस्टच्या विश्लेषणावर आधारित हिंदुस्तान टाइम्समध्ये १२ ऑक्टोबर २०२६ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या लेखात हा मुद्दा मांडण्यात आला आहे. या विश्लेषणानुसार, भारताने परदेशातील भारतीयांच्या यशाचा अभिमान बाळगण्याबरोबरच देशातील तरुणांना भारतातच चांगल्या संधी उपलब्ध करून देण्यावर अधिक लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे.

जगभरात भारतीय वंशाचे ((Global Indian Talent)) आणि भारताशी संबंधित सुमारे ३.७ कोटी लोक असल्याचा अंदाज लेखात व्यक्त करण्यात आला आहे. विशेषतः अमेरिकेत भारतीय वंशाच्या लोकांनी तंत्रज्ञान, उद्योग, शिक्षण आणि राजकारण या क्षेत्रांत महत्त्वाचे स्थान मिळवले आहे. गुगलचे सुंदर पिचाई, मायक्रोसॉफ्टचे सत्या नडेला यांसारख्या उद्योगक्षेत्रातील नेत्यांची उदाहरणे भारतीय प्रतिभेची जागतिक पातळीवरील ओळख दर्शवतात. अमेरिकेतील भारतीय-अमेरिकन कुटुंबांचे उत्पन्नही तुलनेने जास्त असल्याचे लेखात नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे भारतातील नागरिकांना परदेशातील भारतीयांच्या यशाचा अभिमान वाटतो.

हेही वाचा : दिल्लीमध्ये राजकीय रणधुमाळी! राहुल गांधींच्या नेतृत्वाखाली विरोधकांचा सर्वोच्च न्यायालयाकडे मोर्चा

परदेशात काम करणारे भारतीय आपल्या कुटुंबीयांना पैसे पाठवतात. या पैशांना रेमिटन्स असे म्हटले जाते. या रकमेमुळे भारतातील अनेक कुटुंबांना शिक्षण, आरोग्य, घरखर्च आणि इतर गरजा पूर्ण करण्यास मदत होते. लेखानुसार, भारताला मिळणारी परदेशातून पाठवलेली रक्कम देशाच्या सकल देशांतर्गत उत्पादनाच्या (GDP) सुमारे ४ टक्क्यांच्या समतुल्य आहे. त्यामुळे भारतीय स्थलांतरितांचे योगदान केवळ सामाजिक किंवा सांस्कृतिक पातळीवर मर्यादित नसून देशाच्या अर्थव्यवस्थेसाठीही महत्त्वाचे आहे.

अमेरिकेतील ट्रम्प प्रशासनाने स्थलांतरावर कठोर निर्बंध आणण्याची भूमिका घेतली आहे. लेखानुसार, ८ ऑक्टोबर रोजी काही तंत्रज्ञान कंपन्यांच्या कर्मचाऱ्यांना कायमस्वरूपी निवासासाठी प्रायोजित करण्याच्या प्रक्रियेवर निर्बंध घालण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. कॅनडा आणि ऑस्ट्रेलियामध्येही आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थ्यांच्या व्हिसासंबंधी नियम कठोर केले जात आहेत.

याशिवाय, (Immigration Restrictions) अमेरिकेत भारतीय स्थलांतरितांविरोधातील काही ऑनलाइन द्वेषमोहिमांमुळेही चिंता वाढली आहे. अशा परिस्थितीत परदेशात स्थायिक होण्याची इच्छा असलेल्या भारतीय विद्यार्थ्यांना आणि कुशल व्यावसायिकांना अधिक अडचणींचा सामना करावा लागू शकतो. जरी परदेशात मोठ्या संख्येने भारतीय नागरिक , भारतीय वंशाचे लोक असले, तरी त्यांच्या उपस्थितीमुळे संबंधित देशांच्या सरकारांचे निर्णय हे भारताच्या बाजूनेच होतीलच, असे नाही.

हेही वाचा : पुण्यातून फ्रान्सला गेला, पण गंभीर गुन्ह्यात अडकला! तरुणाला 20 वर्षांची शिक्षा; नेमकं प्रकरण काय?

अमेरिकेतील भारतीय समुदाय प्रभावशाली असला, तरी त्याला अमेरिकेच्या स्थलांतरविषयक किंवा व्यापारविषयक धोरणांवर पूर्ण नियंत्रण ठेवता येत नाही. त्यामुळे परदेशातील भारतीय हे भारताचे महत्त्वाचे प्रतिनिधी आणि संपर्काचे माध्यम असू शकतात; मात्र त्यांना देशाच्या अधिकृत राजनैतिक यंत्रणेचा पर्याय मानता येणार नाही, हा या लेखातील प्रमुख मुद्दा आहे.

या विश्लेषणातील सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे भारतातील प्रतिभावान तरुणांचे परदेशात जाणे. लेखात नमूद केलेल्या २०२३ मधील एका अभ्यासानुसार, २०१० मध्ये भारतीय तंत्रज्ञान संस्थांच्या (IIT) प्रवेश परीक्षेत सर्वाधिक गुण मिळवणाऱ्या १,००० विद्यार्थ्यांपैकी ३६ टक्के विद्यार्थी आठ वर्षांनंतर परदेशात राहत होते. पहिल्या १०० विद्यार्थ्यांमध्ये हे प्रमाण ६२ टक्के होते.

या आकडेवारीमुळे भारतातील उच्चशिक्षित आणि कुशल मनुष्यबळ टिकवून ठेवण्याचा प्रश्न अधोरेखित होतो. गुणवत्तापूर्ण रोजगार, संशोधनासाठी पुरेशा सुविधा, पारदर्शक प्रशासन, सक्षम पायाभूत सुविधा आणि उद्योगांना पोषक वातावरण या बाबी महत्त्वाच्या ठरतात. .भारतीय कंपन्यांना जागतिक स्तरावर विस्तार करण्यासाठी व्यावसायिक व्यवस्थापन आणि योग्य नियामक वातावरणाची गरज आहे. त्याचबरोबर तरुणांना त्यांच्या कौशल्यांनुसार रोजगार आणि स्वतःचे उद्योग उभारण्याच्या संधी मिळणे आवश्यक आहे.

हेही वाचा : Pune Metro : पुणेकरांची प्रतीक्षा संपणार? हिंजवडी–शिवाजीनगर मेट्रोला ३ नोव्हेंबरला हिरवा कंदील मिळण्याची शक्यता!0

भारताने आता कोणत्या दिशेने वाटचाल करावी?

परदेशातील भारतीयांचे यश भारतासाठी ((Indian Startup Ecosystem)) आर्थिक, सांस्कृतिक आणि राजनैतिकदृष्ट्या महत्त्वाचे आहे. मात्र, केवळ परदेशातील भारतीयांच्या कामगिरीचा गौरव करून देशातील रोजगार आणि विकासाच्या समस्यांकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही. (Research Opportunities in India) परदेशात स्थायिक झालेल्या भारतीयांना भारतात गुंतवणूक करण्यासाठी, संशोधनासाठी सहकार्य करण्यासाठी आणि नव्या उद्योगांना चालना देण्यासाठी प्रोत्साहन देता येऊ शकते. त्याचवेळी भारतात राहणाऱ्या तरुणांना दर्जेदार शिक्षण, चांगल्या नोकऱ्या आणि प्रगतीच्या संधी उपलब्ध करून देणे गरजेचे आहे.

एकूणच, भारताची खरी ताकद ही केवळ परदेशात यशस्वी झालेल्या भारतीयांच्या संख्येमुळे नसून, देशात राहणाऱ्या नागरिकांनाही जागतिक दर्जाच्या संधी उपलब्ध करून देण्यात आलय आहेत. परदेशातील भारतीयांचा प्रभाव कायम ठेवतानाच देशातील प्रतिभा टिकवून ठेवणे, हेच भारतासमोरील महत्त्वाचे आव्हान असल्याचे या विश्लेषणातून स्पष्ट होते.