हिमाचल प्रदेशमधील एका दुर्गम गावातून सध्या एक धक्कादायक आणि आश्चर्यचकित करणारी लग्न परंपरा समोर आली आहे. या गावात दोन सख्खे भाऊ एकाच मुलीशी लग्न करतात. ही प्रथा आजही काही घरांमध्ये पाळली जाते आणि सोशल मीडियावर ती सध्या चर्चेचा केंद्रबिंदू ठरली आहे.

या पद्धतीला “बहुपतीत्व” किंवा इंग्रजीत “Polyandry” असं म्हटलं जातं. जगात अशा काहीच भागांमध्ये ही प्रथा अस्तित्वात आहे, त्यापैकी भारतातील हिमालयीन भाग, विशेषतः हिमाचल प्रदेशातील काही खेडी अजूनही हे प्राचीन रीतिरिवाज जपत आहेत.

लग्नाची अट – मोठ्या भावाचे लग्न म्हणजे दोघांचेच लग्न

या परंपरेत मोठ्या भावाचं लग्न झालं की त्या लग्नाची पत्नी ही छोट्या भावाचीही बायको ठरते. विवाहसोहळा मोठ्या भावाचा असतो, पण त्यातच छोट्या भावाचा सहभाग अप्रत्यक्षपणे गृहीत धरला जातो. अनेकदा तेव्हाच या गोष्टीचा निर्णय घेतला जातो आणि त्यानुसार घरातील व्यवहार चालतो.

घर चालवण्याच्या गरजा आणि आर्थिक वास्तव

ही परंपरा ऐकायला जरी विचित्र वाटत असली, तरी तिच्यामागे अनेक सामाजिक, आर्थिक आणि व्यवहारिक कारणं आहेत. डोंगराळ भागात राहणाऱ्या या कुटुंबांमध्ये शेती हा प्रमुख व्यवसाय असतो. जर दोन भावांनी स्वतंत्र घरं आणि शेतीची विभागणी केली, तर ती शेती खूपच लहान होईल आणि त्यावर कोणाचंही पोट भरणं कठीण जाईल.

त्यामुळे एकाच बायकोच्या माध्यमातून दोन्ही भावांचं कुटुंब एकत्र राहतं, शेती विभागली जात नाही आणि घरात आर्थिक स्थैर्य टिकून राहतं. काहीजण यामागे प्राचीन महाभारतातील द्रौपदी आणि पांडवांची कथा सांगतात, जिथे पाच भावांनी एकच पत्नी पत्करली होती.

आधुनिक काळातही परंपरेचा स्वीकार?

आजच्या काळात शिक्षण, जागरूकता आणि कायदेमान मूल्यांमुळे अशा प्रथांकडे बघण्याचा दृष्टिकोन बदलला आहे. अनेक तरुण या प्रथेला विरोध करतात आणि आपल्या जीवनात वेगळा मार्ग निवडतात. मात्र काही दुर्गम गावांमध्ये अजूनही ही परंपरा पिढ्यानपिढ्या चालू आहे.

सध्या सोशल मीडियावर या गोष्टीवर आधारित व्हिडीओ, पोस्ट्स आणि डिबेट्स व्हायरल झाले असून, काहींना ही प्रथा अचंबित करणारी वाटते, तर काहींनी ती “स्थळीय गरजांमधून निर्माण झालेली युक्ती” असं मानलं आहे.

कायदेशीरदृष्ट्या वैध की बेकायदेशीर?

भारतीय कायद्यानुसार, एकापेक्षा अधिक पती किंवा पत्नी असणं ही गोष्ट वैध नाही. विशेषतः हिंदू विवाह कायद्यानुसार हे मान्य नाही. त्यामुळे ही परंपरा अधिकृत नोंदींमध्ये प्रतिबिंबित होत नाही. अनेकजण ही प्रथा खाजगी पातळीवर पाळतात आणि ती कायद्याच्या बाहेरच राहते.

समाजशास्त्रीय आणि सांस्कृतिक पैलू

या प्रथेचा अभ्यास करणारे समाजशास्त्रज्ञ सांगतात की, अशा पद्धती ग्रामीण जीवनातील कठीण वास्तव दर्शवतात. गरिबी, साधनांची कमतरता, कुटुंबातील एकजूट टिकवण्याची गरज आणि समाजाच्या पारंपरिक रचना या सगळ्यांचा परिणाम म्हणून अशी लग्नपद्धती जन्माला आली आहे.

निष्कर्ष

हिमाचल प्रदेशातील ही बहुपती परंपरा आधुनिक काळातही काही प्रमाणात जिवंत आहे. ती पाहताना आपल्याला अजब वाटते, परंतु तिच्यामागची सामाजिक आणि आर्थिक पार्श्वभूमी समजून घेतल्यास ती केवळ एक ‘विचित्र प्रथा’ न राहता, एक कडवट वास्तव ठरते. बदलत्या काळात ही परंपरा संपुष्टात येईल अशी अपेक्षा बाळगता येते, पण तोपर्यंत तिचा अभ्यास समाजाच्या विविधतेची समज देतो.