Nana Patekar Naam Foundation : मराठवाडा… विदर्भ… खान्देश… आणि संबंध महाराष्ट्र…. वर्ष २०१४-२०१५ चा तो काळ. आभाळ रुसलेलं होतं, जमीन करपलेली होती. पाण्याचा थेंब थेंब मिळवण्यासाठी मैलोन्मैल पायपीट करावी लागत होती. कर्जबाजारीपणा आणि कोरड्या दुष्काळाच्या विळख्यात अडकलेला बळीराजा उद्विग्न झाला होता. एकामागून एक शेतकरी आत्महत्येच्या बातम्या येत होत्या. गावेच्या गावे उध्वस्त होत होती, निष्पाप मुलांचे छत्र हरवत होते आणि माय माऊलींच्या डोळ्यांतील पाणी आटत चालले होते. शासन, प्रशासन आपापल्या परीने प्रयत्न करत होते, पण संकट एवढे मोठे होते की, प्रत्येक पाऊल अपुरे पडत होते. अशा अत्यंत नैराश्यमय आणि अंधारलेल्या काळामध्ये, महाराष्ट्राच्या मातीतून एक आवाज घुमला… एक असा आवाज, ज्याने केवळ पडद्यावरच नाही, तर खऱ्या आयुष्यातही अन्यायाविरुद्ध आणि संकटाविरुद्ध नेहमीच एल्गार पुकारला होता. तो आवाज होता, नाना पाटेकर ( Nana Patekar ) ….

नाना पाटेकरांना शेतकऱ्यांच्या संकटाची जाणीव कशी झाली?

अभिनयाच्या दुनियेत आपल्या संवादांनी आणि सहज अभिनयाने कोट्यवधी रसिकांच्या मनावर राज्य करणारा हा महान अभिनेता, ग्लॅमरची झगमगती दुनिये सोडून थेट विदर्भ-मराठवाड्याच्या बांधावर पोहोचला. नाना पाटेकर यांनी केवळ सहानुभूती दाखवली नाही, तर त्यांनी थेट कृती करायचे ठरवले. आणि याच संवेदनशीलतेतून जन्म झाला एका अशा चळवळीचा, जिने महाराष्ट्राच्या सामाजिक कार्याचा इतिहास कायमचा बदलून टाकला. त्या चळवळीचे नाव’नाम फाउंडेशन’….

नाना पाटेकर यांच्या या प्रवासाची सुरुवात अत्यंत अंगावर काटा आणणाऱ्या एका घटनेने झाली. चित्रपटसृष्टीत अनेक दशके काम केल्यानंतर, नानांनी स्वतःसाठी दीड कोटी रुपयांची एक आलिशान कार खरेदी करण्याचे ठरवले होते. सर्व तयारी झाली होती. पण त्याच रात्री, टीव्ही न्यूजवर त्यांनी आत्महत्या केलेल्या एका शेतकऱ्याच्या पत्नीची आणि त्याच्या लहान मुलांची मुलाखत पाहिली. ती माऊली आपल्या मुलांचे पोट कसे भरायचे, या विवंचनेत रडत होती. तो आक्रोश नानांच्या काळजाला आरपार चिरून गेला. नानांनी क्षणाचाही विलंब न करता गाडी बुक करण्याचे रद्द केले. आणि जमा झालेली सर्व रक्कम घेऊन ते थेट मराठवाड्यातील नांदेड, परभणी, हिंगोली आणि विदर्भातील यवतमाळच्या दिशेने रवाना झाले. स्वतः गाडी चालवत, कोणत्याही सरकारी ताफ्याशिवाय, व्हीआयपी संस्कृतीला बाजूला सारून नाना पाटेकर थेट त्या झोपड्यांमध्ये गेले, जिथे नुकताच कर्त्या पुरुषाने जगाचा निरोप घेतला होता. त्यांनी सुरुवातीला सुमारे २३० कुटुंबांना प्रत्येकी १५,००० रुपयांची रोख मदत, कपडे, ब्लँकेट आणि धान्य दिले. ही मदत छोटी असेल, पण त्या पडत्या काळात ती त्या कुटुंबांसाठी जगण्याची नवी उमेद ठरली.

हेही वाचा : नाना पाटेकरांनी पहाटे २.३० वाजता मित्राला केला होता मेसेज; काही तासांतच निधन, डॉक्टरांनी सांगितलं नेमकं काय घडलं?

‘नाम फाउंडेशन’ची सुरुवात कशी झाली? ( Nana Patekar Naam Foundation )

नानांना लवकरच जाणीव झाली की, वैयक्तिक पातळीवर दिलेली मदत तात्कालिक असू शकते. संकट इतके अथांग आहे की, यासाठी एका मोठ्या, संस्थात्मक आणि पारदर्शक व्यवस्थेची गरज आहे. नानांच्या या विचाराला जोड मिळाली महाराष्ट्राचा आणखी एक लाडका आणि संवेदनशील अभिनेता मकरंद अनासपुरे यांची! मकरंद यांनीही आधीपासूनच शेतकऱ्यांसाठी काम सुरू केले होते. या दोन मित्रांनी एकत्र येऊन सप्टेंबर २०१५ मध्ये ‘नाम फाउंडेशन’ या सामाजिक संस्थेची स्थापना केली.

नाम फाउंडेशनची घोषणा होताच, महाराष्ट्रातील जनतेने जे केले, तो एक चमत्कार होता. लोकांचा नाना पाटेकर यांच्या प्रामाणिकपणावर इतका अढळ विश्वास होता की, संस्थेचे बँक खाते उघडताच अवघ्या १५ दिवसांत तब्बल साडेसहा कोटी रुपयांपेक्षा जास्त निधी जमा झाला. लहानांपासून वृद्धांपर्यंत, एका गरिबापासून ते मोठ्या उद्योगपतींपर्यंत प्रत्येकाने ‘नाम’च्या झोळीत दान टाकले. कोणी आपल्या लग्नाचा खर्च वाचवून पैसे दिले, तर कोणी स्वतःच्या पिगी बँकेतील पैसे नानांच्या हातात सुपूर्द केले. कारण सर्वांना माहीत होते की, नाना पाटेकर यांच्याकडे आलेला एक-एक पैसा थेट भुकेलेल्या शेतकऱ्याच्या पोटात जाणार आहे.”

नाना नेहमी म्हण्याचे, शेतकऱ्याला भीकेची नाही, तर पाण्याच्या हक्काची गरज आहे. दरवर्षी पैसे वाटणे हा उपाय नव्हता. मूळ समस्येवर घाव घालणे गरजेचे होते, आणि ती समस्या होती – पाण्याचा अभाव. नाम फाउंडेशनने आपले लक्ष जलसंधारणाकडे वळवले. महाराष्ट्रातील नद्या गाळाने भरल्या होत्या, त्यामुळे पावसाचे पाणी वाहून जात होते आणि उन्हाळ्यात नद्या कोरड्या पडत होत्या. नाम फाउंडेशनने ‘नदी व नाले पुनरुज्जीवन’ हा ऐतिहासिक प्रकल्प हाती घेतला.

महाराष्ट्रातील नदी-नाले पुनरुज्जीवनाचं काम

धुळे जिल्ह्यातील सोनगीर, जळगाव, नांदेड, परभणी आणि जालना जिल्ह्यातील अनेक किलोमीटर लांबीच्या नद्यांचा गाळ नाम फाउंडेशनने उपसण्यास सुरुवात केली. संस्थेने स्वतःच्या पैशातून इंधन आणि मशिन्स पुरवल्या, तर गावकऱ्यांनी एकत्र येऊन श्रमदान केले. जिथे सरकारने कोट्यवधी रुपये खर्च करूनही कामे होत नव्हती, तिथे नानांच्या एका आवाहनावर हजारो गावकऱ्यांनी नद्यांचे रूप पालटून टाकले. परिणाम असा झाला की, पहिल्याच पावसात त्या नद्या ओसंडून वाहू लागल्या. परिसरातील विहिरींच्या पाणीपातळीत अभूतपूर्व वाढ झाली. ज्या गावांना टँकरने पाणी पुरवावे लागायचे, ती गावे पाणीदार झाली. नाना पाटेकरांच्या या जलक्रांतीने हजारो एकर शेतीला जीवनदान दिले.

शेतकऱ्याच्या आत्महत्येनंतर सर्वात जास्त होरपळून निघते ते त्याचे कुटुंब. मागे राहिलेली विधवा पत्नी आणि पोरकी झालेली मुले. नाम फाउंडेशनने या कुटुंबांचे पुनर्वसन करण्याचे अत्यंत कठीण काम हाती घेतले. नानांनी केवळ आर्थिक मदत देऊन हात झटकले नाहीत. त्यांनी या महिलांना आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी बनवण्यासाठी शिलाई मशिन्स, शेळ्या-मेंढ्यांचे वाटप आणि कुटीर उद्योगांसाठी भांडवल उपलब्ध करून दिले.

सर्वात महत्त्वाचे कार्य ठरले ते म्हणजे मुलांचे शिक्षण. ज्या मुलांचे वडील गेले, त्यांच्या शिक्षणाची जबाबदारी ‘नाम’ने उचलली. अनेक आत्महत्याग्रस्त शेतकरी कुटुंबांतील मुलांना चांगल्या शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये प्रवेश मिळवून देण्यात आला. त्यांच्या राहण्याचा, खाण्याचा आणि पुस्तकांचा सर्व खर्च फाउंडेशन करत आहे. नानांचे स्पष्ट मत आहे की, जर या मुलांना आज आपण सांभाळले नाही, तर उद्या यांचे भविष्य अंधारात जाईल. आज ही मुले शिकून डॉक्टर, इंजिनिअर आणि अधिकारी बनत आहेत, हीच नानांच्या सामाजिक कार्याची खरी पावती आहे.”

नाम फाउंडेशनचे कार्य केवळ दुष्काळापुरते मर्यादित राहिले नाही. जेव्हा जेव्हा महाराष्ट्रावर संकट आले, मग तो सांगली-कोल्हापूरचा महापूर असो, कोकणातील चक्रीवादळ असो की कोरोना महामारीचे संकट… नाना पाटेकर आणि त्यांचे कार्यकर्ते मदतीचा हात घेऊन सर्वात आधी पोहोचले. महापुरात ज्यांची घरे वाहून गेली होती, अशा अनेक गावांना नाम फाउंडेशनने दत्तक घेतले. त्या ठिकाणी आधुनिक, पूररोधक आणि पक्की घरे बांधून दिली. संपूर्ण गावेच्या गावे पुनर्वसित करण्याचे अशक्य कोटीतील काम या संस्थेने लीलया पेलले. सरकारी यंत्रणांना जे करायला वर्षे लागतात, ते काम नाम फाउंडेशनने काही महिन्यांत करून दाखवले, कारण या कामामागे नानांची निष्ठा आणि पारदर्शकता होती.

हेही वाचा : ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे आज पहाटे हृदयविकाराने निधन; सिनेविश्वात शोककळा, चाहत्यांना बसला मोठा धक्का

नाना पाटेकरांच्या सामाजिक कार्याचा महाराष्ट्रावर ठसा ( Nana Patekar )

आजच्या काळात जेव्हा अनेक स्वयंसेवी संस्था संशयाच्या भोवऱ्यात असतात, तिथे ‘नाम फाउंडेशन’ ( Naam Foundation ) ने पारदर्शकतेचा एक नवा मापदंड प्रस्थापित केला आहे. नाम फाउंडेशनला मिळणाऱ्या प्रत्येक पैशाचा हिशोब त्यांच्या वेबसाईटवर उपलब्ध असतो. स्वतः नाना पाटेकर ( Nana Patekar ) आपल्या खिशातील कोट्यवधी रुपये या संस्थेला देतात. चित्रपटांमधून, जाहिरातींमधून मिळणारे मानधन ते थेट शेतकऱ्यांच्या कल्याणासाठी वळवतात. वयाच्या या टप्प्यावर, जिथे लोक विश्रांती घेतात, तिथे नाना पाटेकर आजही उन्हातान्हात गावोगावी फिरताना दिसत होते. “चित्रपटात ‘क्रियेटीव्ह’ आणि ‘अँग्री यंग मॅन’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या नाना पाटेकर यांनी खऱ्या आयुष्यात ‘द रिअल हिरो’ काय असतो, हे जगाला दाखवून दिले आहे. त्यांनी रडणाऱ्या डोळ्यांतील अश्रू पुसले, सुकलेल्या जमिनीला पाण्याचे भाग्य दिले आणि मरणाच्या दारात उभ्या असलेल्या बळीराजाला जगण्याची नवी उमेद दिली. नानांचे हे कार्य केवळ एका संस्थेचे कार्य नाही, तर ती एका माणसाने मातीच्या ऋणातून मुक्त होण्यासाठी उभारलेली मानवी क्रांती आहे.

“आज नाना पाटेकर हे आपल्यातून निघून गेलेत पण दुनिया नानांच्या कार्याला सलाम करत आहे. नाना, तुमच्या या अथांग सामाजिक प्रवासाला संपूर्ण महाराष्ट्राचा सॅल्युट…. भावपूर्ण श्रद्धांजली….