Ujani Dam Project :  सोलापूर जिल्ह्यातील उजनी धरणाच्या परिसरामध्ये प्रस्तावित असलेल्या एआय डेटा सेंटर आणि तरंगत्या सौर ऊर्जा प्रकल्पावरून सध्या महाराष्ट्राच्या राजकीय पटलावर एक गुंतागुंतीचा संघर्ष पाहायला मिळत आहे. एका बाजूला राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष शरदचंद्र पवार या पक्षाचे युवा नेते आणि आमदार रोहित पवार हे स्थानिक शेतकरी तसेच मच्छीमारांना सोबत घेऊन पुणे-सोलापूर राष्ट्रीय महामार्गावर रास्तारोको आंदोलन केलं आणि पुढेही संघर्ष सुरूच असल्याचं म्हणतात तर दुसऱ्या बाजूला याच पक्षाचे सर्वोच्च नेते शरद पवार यांनी मात्र एआय तंत्रज्ञानाचे स्वागत करत अतिशय संयमित आणि मवाळ भूमिका घेतल्याचे दिसून येत आहे. (Ujani Dam Project)

शरद पवार यांनी थेट शब्दांत सांगितले आहे की, एआय आले म्हणजे पाणी संपले असं नाही, तर फक्त पाणी नियोजनाने आणि जपून वापरले पाहिजे. एवढेच नाही तर या प्रकल्पातील त्रुटी समजून घेऊन काही गोष्टी दुरुस्त करण्याची आवश्यकता असल्यास त्या नक्की केल्या जातील, अशी ग्वाहीही त्यांनी दिली आहे. साहजिकच या दोन परस्परविरोधी वाटणाऱ्या विधानांमुळे आणि कृतींमुळे सामान्य जनतेमध्ये एकच प्रश्न विचारला जातोय की, एकाच घरातले आणि एकाच पक्षातले हे आजोबा आणि नातू वेगवेगळ्या दिशांना चालले आहेत का? शरद पवार आणि रोहित पवार यांच्या राजकीय भूमिका खरोखरच एकमेकांपासून वेगळ्या आहेत की यामागे काही वेगळेच राजकीय गणित दडले आहे?

उजनी धरण परिसरात १ लाख ६५ हजार कोटींचा प्रकल्प

राज्य सरकारने जेएसडब्ल्यू ग्लोबल आणि द सीड कन्सोर्टिअम पार्टनर्स यांच्यासोबत १ लाख ६५ हजार कोटी रुपयांपेक्षा जास्त गुंतवणुकीचा एक सामंजस्य करार केला आहे. या अंतर्गत उजनी धरणाच्या परिसरात देशातील पहिले अतिप्रगत ग्रीन डेटा सेंटर उभारण्याची योजना आहे. यामध्ये तब्बल १४०० मेगावॅट क्षमतेचे एआय डेटा सेंटर, २००० मेगावॅट क्षमतेचा तरंगता सौर ऊर्जा प्रकल्प आणि भव्य बॅटरी स्टोरेज सिस्टीमचा समावेश आहे. (Ujani AI Data Center Controversy)

आता या प्रकल्पाला विरोध करताना आमदार रोहित पवार यांनी सर्वात मोठा आक्षेप पाण्याच्या वापरावर घेतला आहे. त्यांचे म्हणणे असे आहे की, एआय मॉडेल्स आणि सर्व्हर्स चालवण्यासाठी हजारो संगणक रात्रंदिवस काम करतात, ज्यामुळे प्रचंड उष्णता निर्माण होते. हे सर्व्हर्स थंड ठेवण्यासाठी म्हणजेच कूलिंग सिस्टीमसाठी दरवर्षी उजनी धरणातून किमान ६ ते ९ टीएमसी इतक्या प्रचंड प्रमाणावर पाणी उपसले जाईल. (Solapur AI Data Center)

सोलापूर, पुणे, अहिल्यानगर आणि धाराशिव या चार जिल्ह्यांची जीवनवाहिनी असलेल्या उजनी धरणावर लाखो शेतकऱ्यांची शेती आणि पिण्याचे पाणी अवलंबून आहे. आधीच हा भाग दुष्काळी आणि पाण्याच्या टंचाईशी झुंजणारा आहे.

अशा परिस्थितीत जर एवढे मोठे पाणी डेटा सेंटरसाठी वळवले गेले, तर पुढील वीस वर्षांत स्थानिक जनतेला पिण्यासाठीही पाणी उरणार नाही आणि शेतकऱ्यांचे सिंचन क्षेत्र पूर्णपणे उद्ध्वस्त होईल, अशी भीती रोहित पवार यांनी व्यक्त केली आहे. यासोबतच धरणाच्या पाण्यावर सौर पॅनेल्स बसवल्यामुळे पाण्याचे तापमान वाढून जलचरांचे नुकसान होईल आणि स्थानिक मच्छीमारांचा रोजगार बुडेल, असाही आरोप आंदोलकांकडून केला जात आहे.

प्रशासनाने ६ ते ९ टीएमसी पाण्याचा दावा फेटाळला

दुसऱ्या बाजूला, रोहित पवार यांनी उगारलेल्या या आंदोलनाच्या पवित्र्यानंतर सोलापूर जिल्हा प्रशासन आणि जलसंपदा विभागाने तातडीने पत्रकार परिषद घेऊन या सर्व दाव्यांवर अधिकृत स्पष्टीकरण दिले आहे. प्रशासनाने रोहित पवारांनी मांडलेला ६ ते ९ टीएमसी पाण्याचा आकडा पूर्णपणे फेटाळून लावला आहे. जिल्हा प्रशासनाच्या अधिकृत माहितीनुसार, या प्रस्तावित एआय डेटा सेंटर प्रकल्पासाठी संपूर्ण वर्षात केवळ ०.४२ टीएमसी ते कमाल ०.५ टीएमसी म्हणजेच अर्धा टीएमसीपेक्षाही कमी पाणी लागणार आहे.

सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, हे डेटा सेंटर पारंपारिक पद्धतीने पाणी वाया घालवणारे नसेल, तर त्यात ‘क्लोज्ड-लूप डायरेक्ट-टू-चिप कूलिंग’ हे जगातील सर्वात प्रगत तंत्रज्ञान वापरले जाणार आहे. याचा अर्थ असा की, सर्व्हर्स थंड करण्यासाठी वापरलेले पाणी एका बंद नळीच्या चक्रातून सतत फिरत राहील आणि पाका पाण्याचा पुनर्वापर केला जाईल, ज्यामुळे पाण्याचे बाष्पीभवन किंवा अपव्यय होणार नाही.

हा प्रकल्प सोलापूर जिल्ह्याला आयटी हब बनवण्यासाठी आणि हजारो तरुणांना रोजगार देण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरेल, तसेच स्थानिक नागरिकांशी जाहीर सुनावणी घेतल्याशिवाय सरकार पाऊल पुढे टाकणार नाही, असे आश्वासनही प्रशासनाने दिले आहे.

हेही वाचा : Ujjani Dam Water Storage : उजनी धरणात पाणी असूनही जलसाठ्यावर ताण! बॅकवॉटरमधील उपसा, विसर्ग अन् सिंचनाचे नेमकं गणित काय?

शरद पवारांची भूमिका मवाळ का?

प्रशासनाच्या या भूमिकेनंतर आणि जेएसडब्ल्यू कंपनीच्या प्रतिनिधींनी थेट शरद पवारांची भेट घेतल्यानंतर, शरद पवारांनी घेतलेली समजूतदार भूमिका ही रोहित पवारांच्या आक्रमक पवित्र्यापेक्षा वेगळी वाटते. परंतु, राजकारणाच्या परिप्रेक्ष्यातून पाहिले तर शरद पवार आणि रोहित पवार हे विचारसरणीने एकमेकांपासून अजिबात वेगळे नाहीत. उलट, ही एकाच राजकीय नाण्याची दोन अत्यंत हुशार आणि नियोजित रूपे आहेत, ज्याला राजकारणाच्या भाषेत टू-टीयर स्ट्रॅटेजी म्हटले जाते.

शरद पवार हे राष्ट्रीय पातळीवरील मुत्सद्दी नेते आहेत. महाराष्ट्राचा औद्योगिक विकास, जागतिक दर्जाची गुंतवणूक आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा स्वीकार या गोष्टी राज्याच्या भविष्यासाठी किती महत्त्वाच्या आहेत, याची त्यांना पूर्ण जाणीव आहे. जर त्यांनी किंवा त्यांच्या पक्षाने एआय सारख्या भविष्यकालीन तंत्रज्ञानाला थेट आणि आंधळा विरोध केला, तर उद्योग जगतात आणि सुशिक्षित तरुण मतदारांमध्ये पक्षाची प्रतिमा ‘विकासविरोधी’ अशी तयार होऊ शकते.

म्हणूनच शरद पवारांनी तंत्रज्ञानाचे स्वागत केले आणि सांगितले की, एआय आल्यामुळे पाणी संपणार नाही, तर पाण्याचे चोख नियोजन करून ते जपून वापरणे हाच यावरचा खरा उपाय आहे. माहिती घेऊन त्रुटी दुरुस्त करू, असे म्हणून त्यांनी चर्चेचे दरवाजे खुले ठेवले आहेत.

रोहित पवारांचा आक्रमक पवित्रा; शेतकरी आणि मच्छीमारांच्या प्रश्नांवर भर

याच्या अगदी उलट, रोहित पवार हे युवा आमदार असून त्यांच्या राजकारणाचा पाया हा थेट ग्रामीण भागातील शेतकरी, कष्टकरी आणि मच्छीमार यांच्याशी जोडलेला आहे. सोलापूर आणि मराठवाड्याच्या सीमेवर पाणी हा केवळ विकासाचा मुद्दा नाही, तर तो अत्यंत संवेदनशील आणि भावनिक विषय आहे. (Ujani Dam Protest)

जेव्हा ग्रामीण भागातील शेतकऱ्याला समजते की त्याच्या धरणाचे पाणी एका मोठ्या उद्योगपतीच्या प्रकल्पासाठी जाणार आहे, तेव्हा त्याच्या मनात नैसर्गिकरित्या भीती आणि संताप निर्माण होतो. अशा वेळी जर विरोधी पक्षाचे स्थानिक लोकप्रतिनिधी म्हणून रोहित पवार गप्प बसले असते किंवा त्यांनीही मुंबईत बसून प्रकल्पाचे समर्थन केले असते, तर लोकांचा त्यांच्यावरील आणि त्यांच्या पक्षावरील विश्वास उडाला असता. (Rohit Pawar Ujani Dam)

त्यामुळे स्थानिक जनतेच्या भावनांना रस्त्यावर उतरून आक्रमक वाचा फोडणे, हे रोहित पवारांचे राजकीय आणि सामाजिक कर्तव्य होते. त्यांनी आपल्या भाषणात थेट सरकारला धारेवर धरत असाही राजकीय युक्तिवाद केला की, सेमीकंडक्टरसारखे लाखो रोजगार देणारे उद्योग गुजरातला जातात आणि महाराष्ट्राच्या वाट्याला मात्र पाणी पिणारे डेटा सेंटर्स दिले जातात. ही भूमिका पूर्णपणे प्रादेशिक अस्मिता आणि शेतकऱ्यांच्या हक्कांचे रक्षण करणारी आहे.

शरद पवार आणि रोहित पवार यांच्या भूमिका खरोखरच वेगळ्या?

या दोन्ही नेत्यांच्या वक्तव्यांचा अभ्यास केला, तर हे स्पष्ट होते की शरद पवार आणि रोहित पवार हे या प्रकल्पाच्या मुद्द्यावर कायदेशीर आणि वैचारिकदृष्ट्या दोन वेगवेगळ्या मार्गांवर चालत आहेत. रोहित पवार हे या प्रकल्पाला सोलापूरच्या हक्काच्या पानावरील दरोडा मानतात आणि तो कोणत्याही परिस्थितीत तिथे येऊ नये यासाठी थेट संघर्ष करत आहेत. त्यांच्यासाठी हा लाखो लोकांच्या अस्तित्वाचा आणि रोजगाराचा प्रश्न आहे, ज्या तडजोड करणे शक्य नाही.

तर दुसरीकडे, शरद पवार हे एका जागतिक उद्योजकाच्या आणि राज्याच्या विकासाच्या दृष्टीने या प्रकल्पाकडे पाहत आहेत. त्यांच्या मते, राज्यामध्ये एवढी मोठी गुंतवणूक येणे आणि रोजगाराच्या नवीन संधी निर्माण होणे अत्यंत गरजेचे आहे, त्यामुळे पर्यावरणाच्या नावाखाली किंवा पाण्याच्या भीतीपोटी एवढा मोठा प्रकल्प हातातून घालवणे शहाणपणाचे ठरणार नाही. (Sharad Pawar Ujani Project)

प्रशासनाने देखील रोहित पवार यांचे ६ ते ९ टीएमसी पाण्याचे दावे फेटाळून लावत, प्रकल्पाला केवळ अर्धा टीएमसी पाणी लागणार असून तेही प्रगत तंत्रज्ञानाने रिसायकल केले जाईल, असे स्पष्ट केले आहे. प्रशासनाचा हा खुलासा शरद पवारांच्या भूमिकेला अधिक बळ देणारा ठरतो, कारण शरद पवार तांत्रिक बाबींचा अभ्यास करून निर्णय घेण्यावर भर देत आहेत, तर रोहित पवार हे स्थानिक जनतेच्या मनात असलेल्या भीतीला आणि प्रत्यक्ष जमिनीवरील वस्तुस्थितीला प्राधान्य देत आहेत.

एकाच पक्षात राहून एकाच कुटुंबातील दोन प्रमुख नेत्यांनी अशा प्रकारे दोन टोकांच्या भूमिका घेणे, हे दर्शवते की विकास आणि पर्यावरण या महत्त्वाच्या मुद्द्यावर त्यांच्यामध्ये कोणतीही एकवाक्यता नाही. रोहित पवार हे प्रकल्पाच्या पूर्ण विरोधात उभे आहेत, तर शरद पवार हे प्रकल्प कसा यशस्वी करता येईल यासाठी तांत्रिक दुरुस्त्यांचा मार्ग शोधत आहेत. त्यामुळे उजनीच्या या हाय-टेक वादात शरद पवार आणि रोहित पवार यांच्या भूमिका एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळ्या आहेत, हे स्पष्टपणे दिसून येते. आता पुढ काय होणार हे पाहन महत्वाच ठरणार आहे.

Sangli Krishna River Water Crisis : सांगलीत कृष्णा नदी कोरडीठाक! कोयना धरणातून पाणी सोडण्यासाठी शेतकऱ्यांचे ठिय्या आंदोलन